2025-12-06
Tòa án Tối cao Hoa Kỳ có thể sắp hủy bỏ nhiều tiền lệ hơn nữa
(Jan Wolfe, Reuters, 6/12/2025)
WASHINGTON, ngày 6 tháng 12 (Reuters) - Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã tự trao cho mình nhiều cơ hội hơn trong những tháng tới để lật ngược các phán quyết trước đây, một tín hiệu cho thấy các thẩm phán bảo thủ của tòa đang xem xét lại mức độ trung thành mà họ dành cho các tiền lệ pháp lý do cơ quan tư pháp hàng đầu của quốc gia này thiết lập nhiều năm trước.
Một vụ kiện được tranh luận vào thứ Hai liên quan đến một trong những tiền lệ hiện đang được tòa án xem xét, với đa số bảo thủ 6-3 đã đưa luật pháp Hoa Kỳ chuyển sang hướng hữu một cách đáng kể trong những năm gần đây, bao gồm cả việc lật ngược các quyết định trong quá khứ như trong vụ kiện năm 2022 nhằm trả lại quyền phá thai.
Tiền lệ năm 1935 hạn chế quyền lực của tổng thống đang được tranh luận trong vụ kiện hôm thứ Hai, một thách thức đối với tính hợp pháp của việc Tổng thống Donald Trump sa thải một quan chức trong một cơ quan liên bang do Quốc hội thành lập với các biện pháp bảo vệ chống lại sự can thiệp của tổng thống. Bộ Tư pháp của Trump đã yêu cầu Tòa án Tối cao hủy bỏ tiền lệ này, một hành động sẽ mở rộng quyền hạn của vị tổng thống thuộc đảng Cộng hòa.
Wilfred Codrington, giáo sư tại Trường Luật Cardozo ở New York, cho biết: "Đây sẽ là một nhiệm kỳ quan trọng khác, trong đó chúng ta sẽ xem liệu tiền lệ pháp lý - và nguyên tắc cốt lõi là phán quyết của tòa án trong các ý kiến trước đây sẽ ràng buộc quyết định của tòa án ngày hôm nay - có còn là một lực lượng hạn chế hay không".
NGUYÊN TẮC PHÁP LÝ BEDROCK
Một học thuyết pháp lý nền tảng được gọi là "stare decisis" (trọng án lệ), tiếng Latin có nghĩa là "đi theo những điều đã được quyết định", kêu gọi tòa án tôn trọng các tiền lệ trước đây khi giải quyết các vụ án mới về những vấn đề tương tự. Một nguyên tắc cơ bản của luật pháp Hoa Kỳ là stare decisis thúc đẩy tính nhất quán và khả năng dự đoán của luật pháp.
Tất nhiên, nguyên tắc stare decisis chưa bao giờ là tuyệt đối. Tòa án cũng có thể mắc sai lầm và cần phải sửa chữa theo thời gian.
Tiền lệ được nêu ra hôm thứ Hai đã được thiết lập trong vụ án có tên Humphrey's Executor kiện Hoa Kỳ. Phán quyết cho rằng Quốc hội có thẩm quyền tách một số cơ quan liên bang khỏi sự kiểm soát hoàn toàn của tổng thống.
Rebecca Slaughter, cựu thành viên Đảng Dân chủ của Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), phản đối quyết định sa thải bà khỏi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng của Trump hồi tháng 3. Chính quyền đã gọi quyết định của Humphrey's Executor là "sai lầm nghiêm trọng", lập luận rằng Hiến pháp trao cho tổng thống quyền kiểm soát hoàn toàn nhánh hành pháp của chính phủ Hoa Kỳ.
Các thẩm phán dự kiến sẽ nghe các lập luận trong một vụ án khác vào thứ Ba, trong đó chính quyền Trump đang thúc giục Tòa án Tối cao hủy bỏ một tiền lệ - một quyết định năm 2001 hạn chế số tiền mà các đảng phái chính trị có thể chi cho quảng cáo chiến dịch với sự đóng góp của các ứng cử viên.
Trong một vụ kiện luật bầu cử khác được tranh luận trước đó trong khóa họp chín tháng hiện tại của tòa án, những người Cộng hòa Louisiana phản đối bản đồ bầu cử làm tăng số lượng khu vực bầu quốc hội (nghĩa là tăng số dân biểu) có đa số là người da đen đã yêu cầu các thẩm phán vào tháng 10 hủy bỏ tiền lệ luật bầu cử được thiết lập vào năm 1986.
QUYẾT ĐỊNH PHÁ THAI
Một chủ đề của Tòa án Tối cao trong những năm gần đây là bác bỏ những tiền lệ bị phe bảo thủ ghét bỏ.
Năm 2022, Tòa án đã lật ngược phán quyết Roe kiện Wade năm 1973, phán quyết này công nhận quyền phá thai theo hiến pháp. Năm 2023, Tòa án đã lật ngược các phán quyết cho phép áp dụng chính sách tuyển sinh đại học dựa trên cơ sở phân biệt chủng tộc, bao gồm cả một phán quyết được ban hành gần đây nhất vào năm 2016.
Sau đó, vào năm ngoái, tòa án đã bãi bỏ tiền lệ năm 1984, trong đó quy định các cơ quan liên bang phải tôn trọng việc giải thích luật mà họ quản lý, một nguyên tắc đã từng là nền tảng cho luật hành chính của Hoa Kỳ.
Các vụ án liên quan đến Slaughter và bản đồ bầu cử của Louisiana mang đến cho các thẩm phán bảo thủ nhiều cơ hội hơn để lật ngược các tiền lệ được thiết lập trong thời kỳ tự do (liberal) hơn trong lịch sử tòa án.
Các thẩm phán sẽ phải vật lộn với những đường nét chính xác của stare decisis. Thẩm phán Louis Brandeis, một nhân vật lỗi lạc tại tòa án, người đã phục vụ từ năm 1916 đến năm 1939, đã tóm tắt nguyên tắc này như sau: "Trong hầu hết các vấn đề, điều quan trọng hơn là việc giải quyết đúng đắn các quy tắc pháp luật hiện hành."
Vụ Brown kiện Hội đồng Giáo dục, phán quyết nhất trí từ năm 1954 rằng sự phân biệt chủng tộc trong các trường công lập vi phạm Hiến pháp, đã lật ngược học thuyết "tách biệt nhưng bình đẳng" được đưa ra trong vụ án Plessy kiện Ferguson năm 1896 vốn đưa ra lý do hợp hiến cho sự phân biệt chủng tộc trong đời sống công cộng.
BẢO VỆ TÒA ÁN
Liệu tòa án với thành phần hiện tại có tôn trọng nguyên tắc stare decisis (trọng án lệ) hay không vẫn là vấn đề đang được tranh luận.
Thẩm phán bảo thủ Amy Coney Barrett, được Trump bổ nhiệm vào năm 2020 trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông, cho biết trong một cuộc phỏng vấn với tờ New York Times vào tháng 10 rằng "tòa án rất coi trọng tiền lệ".
Barrett khẳng định rằng, dưới sự lãnh đạo 20 năm của Chánh án bảo thủ John Roberts, tòa án đã tuân thủ tiền lệ nhiều hơn so với hai người tiền nhiệm của ông là Chánh án William Rehnquist và Warren Burger.
Barrett cho biết tòa án dưới thời Roberts đã lật ngược tiền lệ khoảng một lần mỗi năm, đồng thời nói thêm rằng tòa án dưới thời Rehnquist và Burger đã làm như vậy với tốc độ 2-1/2 hoặc ba tiền lệ mỗi năm.
David Schultz, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Hamline ở Minnesota, cho biết việc tập trung vào số tiền lệ trung bình bị lật ngược hàng năm là sai lầm, đặc biệt khi xét đến lượng vụ án của tòa án đã giảm đáng kể kể từ những năm 1980.
Schultz đã tiến hành phân tích thống kê cho thấy sáu thẩm phán bảo thủ hiện tại đã bỏ phiếu bác bỏ tiền lệ hiến pháp thường xuyên hơn các thẩm phán tự do hiện tại.
Michael Gentithes, giáo sư luật tại Đại học Akron ở Ohio, cho biết: "Học thuyết stare decisis đang thay đổi và suy yếu theo nhiều cách quan trọng".
Trong vụ kiện về quyền phá thai năm 1992 có tên Casey v. Planned Parenthood, Tòa án Tối cao đã liệt kê năm yếu tố cần xem xét khi quyết định có nên lật ngược quyết định trước đó hay không, chẳng hạn như liệu tiền lệ có dễ áp dụng hay không và liệu mọi người có xây dựng cuộc sống của họ dựa trên tiền lệ đó hay không.
Ông Gentithes cho biết phe bảo thủ của tòa án đã không tuân thủ nghiêm ngặt khuôn khổ đó. Khi quyết định có nên lật ngược một tiền lệ hay không, họ chủ yếu tập trung vào việc liệu quyết định trước đó có thiếu lập luận hay không, ông Gentithes nói.
Thẩm phán Samuel Alito, tác giả của phán quyết lật ngược Roe trong vụ Dobbs kiện Tổ chức Y tế Phụ nữ Jackson, cho biết ông đặc biệt sẵn lòng chấp nhận phiên bản stare decisis yếu hơn này.
Codrington cho biết, trong khi Tòa án Tối cao có truyền thống lâu đời lật ngược tiền lệ, "điều này xảy ra rất thường xuyên với tòa án này, và thường theo đường lối 6-3", phản ánh sự chia rẽ về mặt ý thức hệ của tòa án này.
"Và tòa án này đang làm điều đó trong những vụ án lớn, vì vậy mọi người đều cảm nhận được điều đó", Codrington nói.
Robert Luther III thuộc trường luật Đại học George Mason ở Virginia cho biết các thành viên bảo thủ của tòa án tuân thủ triết lý pháp lý gọi là chủ nghĩa nguyên bản, cho rằng các điều khoản hiến pháp nên được hiểu dựa trên ý nghĩa của chúng tại thời điểm chúng được viết ra.
Luther cho biết: "Đây là một tòa án theo chủ nghĩa nguyên bản (tôn trọng từng chữ trong Hiến Pháp), và chủ nghĩa nguyên bản ít quan tâm đến những gì các tòa án trước đó đã nói về Hiến pháp mà quan tâm nhiều hơn đến việc thực thi luật pháp đúng đắn".
Luther gọi phán quyết của Humphrey là một quyết định có nhiều sai sót nghiêm trọng, "ủng hộ quan điểm của nhánh hành pháp không giống với thực tế". Luther cho biết tiền lệ về luật bầu cử năm 1986 và 2001 đều đã bị phá hoại bởi các phán quyết gần đây hơn do những người theo chủ nghĩa nguyên bản của tòa án đưa ra.
Luther cho biết: "Thuật ngữ này là cơ hội để giảm bớt sự nhầm lẫn ở tòa án cấp dưới bằng cách đưa những tiền lệ đang phai mờ vào đúng vị trí mà luật đã có hiệu lực".
https://www.reuters.com/world/us/us-supreme-court-may-be-poised-ditch-more-its-precedents-2025-12-06/
NVV