Ukraina không có nước Mỹ
Làm thế nào Kyiv có thể kiên trì trước sự thù địch của Washington(Andriy Zagorodnyuk, Foreign Affairs, 4/3/2025)
Tuần
trước, thế giới đã chứng kiến cuộc đối đầu căng thẳng, trước ống kính
máy quay tại Phòng Bầu dục giữa Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky,
Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và Phó Tổng thống Hoa Kỳ JD Vance. Cuộc
trao đổi ban đầu khá bình thường nhưng nhanh chóng leo thang thành một
cuộc tranh chấp công khai chưa từng có. Tuy nhiên, khi gạt bỏ cảm xúc,
những bất đồng cốt lõi này đã trở nên rõ ràng trong một thời gian:
Ukraine có phải chấp nhận chấm dứt chiến tranh bất kể các điều khoản như
thế nào hay họ có khả năng tác động đến chúng? Liệu họ có thể mong đợi
bất kỳ cam kết an ninh dài hạn nào để bảo vệ chống lại sự xâm lược trong
tương lai của Nga hay không, hay họ không có lựa chọn nào khác ngoài
việc dừng các hoạt động của mình vô điều kiện? Và nếu Kyiv từ chối tuân
thủ và Hoa Kỳ rút lại sự hỗ trợ - như chính quyền Trump đã bắt đầu làm
trong tuần này - thì liệu Ukraine có thể tự mình tồn tại được không?
Ngay
cả trước cuộc họp, Tòa Bạch Ốc đã nêu rõ lập trường của mình: Ukraine
không có đòn bẩy và do đó không có khả năng đặt ra các điều kiện. Tất
nhiên, Zelensky đã kiên quyết bác bỏ kết luận này. Đối với người dân
Ukraine, chấm dứt chiến tranh chắc chắn là một mục tiêu đáng hoan
nghênh. Và sau ba năm giao tranh tàn khốc, các chiến lược trước đây -
bao gồm cả những chiến lược do các chính quyền trước theo đuổi - đã
không mở ra được con đường rõ ràng dẫn đến hòa bình. Trong khi sự hỗ trợ
của phương Tây rất quan trọng đối với sự tồn tại của Ukraine, thì những
hạn chế về phạm vi và việc sử dụng vũ khí đã dẫn đến một cuộc chiến
tiêu hao tập trung vào bộ binh đã gây sức ép nghiêm trọng cho lực lượng
Ukraine và không đưa ra con đường rõ ràng nào để giành chiến thắng.
Tuy
nhiên, Nga cũng không đạt được mục tiêu của mình hoặc không tìm ra con
đường rõ ràng để giành chiến thắng. Mặc dù lực lượng của họ đã đạt được
những bước tiến ổn định về lãnh thổ trong năm 2024 và những tháng đầu
năm 2025, nhưng tiến trình của họ diễn ra chậm chạp và cực kỳ tốn kém,
khiến họ có ít lựa chọn khả thi để thay đổi đáng kể tình hình theo hướng
có lợi cho mình. Thật đáng lo ngại khi chính phủ Hoa Kỳ đôi khi lại lặp
lại những câu chuyện của Nga - tuyên truyền nhằm bóp méo nhận thức về
cuộc chiến. Điều này khiến nhiều người ở Kyiv, Washington và các thủ đô
khác lo ngại rằng chính sách của Hoa Kỳ có thể vô tình cung cấp một
đường sống cho kẻ xâm lược đang vật lộn trong cuộc chiến này.
Điều
đặc biệt không may về rủi ro này là Washington có khả năng gây áp lực
đáng kể lên Điện Kremlin vào thời điểm này, có khả năng thúc đẩy Điện
Kremlin chấp nhận các điều khoản hợp lý cho một lệnh ngừng bắn trong
những tháng tới. Kyiv liên tục bày tỏ mong muốn chấm dứt chiến tranh và
đạt được hòa bình - nhưng chỉ trong những điều kiện phù hợp. Hôm nay,
Ukraine đã đề xuất một cách tiếp cận theo từng giai đoạn đối với lệnh
ngừng bắn, bắt đầu bằng việc chấm dứt các hoạt động thù địch trên không
và trên biển. Nhưng lệnh ngừng bắn hoàn toàn áp đặt lên Ukraine bằng mọi
giá sẽ không mang lại kết thúc bền vững cho cuộc chiến - viễn cảnh đã
được ám chỉ trong cuộc đối đầu tại Phòng Bầu dục, phản ánh mong muốn về
một thỏa thuận song phương giữa Hoa Kỳ và Nga mà Ukraine được cho là sẽ
chỉ tuân thủ.
Cách tiếp cận như vậy sẽ phản ánh một sự hiểu biết
sai lầm về cơ bản về cán cân quyền lực hiện tại trong cuộc chiến, khiến
nó vừa thiển cận vừa không vững chắc về mặt chiến lược. Nó làm tăng nguy
cơ xảy ra kịch bản tồi tệ nhất có thể - không những không đảm bảo được
một giải pháp lâu dài mà còn tạo tiền đề cho việc tiếp tục chiến tranh.
Yêu cầu Ukraine chấp nhận vô điều kiện các điều khoản có nghĩa là nó sẽ
đi theo các điều khoản được viết ở Moscow - đối với Ukraine, khiến nó
thực sự trở thành sự đầu hàng. Kyiv sẽ phải đối mặt với một sự lựa chọn
khắc nghiệt: đầu hàng hoặc tiếp tục chiến đấu mà không có đồng minh chủ
chốt của mình. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Ukraine, với sự ủng hộ áp đảo
của người dân Ukraine, từ lâu đã quyết định rằng đầu hàng không phải là
một lựa chọn, một cam kết được củng cố bởi kinh nghiệm của các vùng lãnh
thổ bị chiếm đóng: ở mọi nơi Nga chiếm ưu thế, khủng bố, tình trạng vô
luật pháp và sự hủy diệt đều theo sau.
Do đó, Ukraine sẽ buộc
phải chuẩn bị cho chiến tranh mà không có sự hỗ trợ của Hoa Kỳ. Trong
mọi trường hợp, việc rút lại sự hỗ trợ đó về lâu dài có thể là kết quả
của một trong hai con đường được trình bày với Zelensky tại Tòa Bạch Ốc:
chấp nhận lệnh ngừng bắn thực tế vô điều kiện mà không có sự đảm bảo an
ninh hoặc mất ngay lập tức viện trợ quân sự của Hoa Kỳ.
Nhưng
ngay cả khi Hoa Kỳ tạm dừng viện trợ quân sự, nỗ lực chiến tranh của
Ukraine sẽ không đột nhiên sụp đổ bất chấp những thách thức đáng kể mà
lệnh đóng băng kéo dài sẽ gây ra. Miễn là sự ủng hộ mạnh mẽ của châu Âu
vẫn tiếp tục, điều này có vẻ thậm chí còn có khả năng xảy ra hơn sau
cuộc họp của các nhà lãnh đạo từ châu lục này tại London vào tuần này,
Putin sẽ có thể đạt được một số đột phá về mặt chiến thuật nhưng sẽ
không đạt được các mục tiêu tối đa của mình. Một chính phủ Hoa Kỳ liên
kết với Nga theo những cách tích cực làm suy yếu cuộc chiến của Ukraine
sẽ là một diễn biến thực sự gây sốc - một diễn biến sẽ phá vỡ lòng tin
vào Hoa Kỳ và làm rạn nứt không thể cứu vãn được liên minh phương Tây.
Nhưng người dân Ukraine, những người hiểu rõ hơn bất kỳ ai về cái giá
khủng khiếp của cuộc chiến này, không còn lựa chọn nào khác ngoài việc
chiến đấu vì sự sống còn của đất nước họ.
THẤT BẠI
Theo
hầu hết mọi tiêu chuẩn, và đặc biệt là với các kế hoạch ban đầu, Nga đã
không đạt được thành tích đáng kể trong ba năm chiến tranh. Khi Putin
nhận ra vào năm 2022 rằng việc chinh phục Ukraine nhanh chóng là không
thể, ông đã thu hẹp lại thành một loạt các mục tiêu hoạt động hạn chế
hơn: chiếm đóng hoàn toàn khu vực Donbas ở miền đông Ukraine, duy trì
cầu đất liền đến Crimea qua miền nam Ukraine, phá hủy cơ sở hạ tầng quan
trọng và tài sản quân sự của Ukraine, thực thi lệnh phong tỏa Biển Đen
để bóp nghẹt nền kinh tế Ukraine. Ngay cả những mục tiêu này phần lớn
cũng không đạt được. Lực lượng hải quân Ukraine đã mở lại Biển Đen và
khôi phục các tuyến đường vận chuyển. Bất chấp các cuộc tấn công bằng
tên lửa và máy bay không người lái liên tục vào cả cơ sở hạ tầng năng
lượng và các trung tâm dân sự, Ukraine vẫn có quyền lực và người dân vẫn
kiên cường. Và Nga vẫn chưa hoàn toàn giành được Donbas. Nước này đã
mất 900.000 nhân sự và 100.000 hệ thống vũ khí chính - tàu, máy bay,
trực thăng, xe tăng, bệ phóng tên lửa, pháo binh. Năm 2024, Nga chỉ
chinh phục được chưa đến một phần trăm lãnh thổ Ukraine; năm nay, tiến
độ của nước này đã chậm lại đáng kể.
Hiện tại, quân đội Nga đã
kiệt sức, sản xuất quốc phòng đang phải vật lộn để theo kịp với tổn thất
trên chiến trường, và các hệ thống vũ khí không người lái của họ, mặc
dù Moscow đã nỗ lực rất nhiều, vẫn đang phải vật lộn để chiếm ưu thế so
với Ukraine. Máy bay không người lái và tên lửa chưa nổ được thu hồi từ
chiến trường chủ yếu là sản phẩm mới sản xuất, cho thấy Nga đã cạn kiệt
phần lớn kho vũ khí của mình và đang triển khai vũ khí mới ngay khi có
sẵn. Trong khi đó, ngay cả với dân số đông đảo của Nga (và binh lính từ
Triều Tiên), mức độ tuyển quân vẫn không đáp ứng được nhu cầu và tỷ lệ
thương vong cao khiến không có nhiều thời gian để đào tạo đầy đủ cho
quân đội mới.
Ukraine phải đối mặt với nhiều thách thức của riêng
mình. Mặc dù Nga đã không thể thiết lập được quyền thống trị trên không
hoàn toàn, nhưng họ vẫn kiểm soát được không phận gần tiền tuyến (một
phần vì Ukraine chưa được cung cấp máy bay hiện đại tiên tiến), cho phép
họ phóng hàng trăm quả bom được dẫn đường trên không, cùng với máy bay
không người lái và tên lửa, vào các lực lượng Ukraine, cơ sở hạ tầng
quốc phòng và dân sự, làm trầm trọng thêm cả căng thẳng về quân sự và
kinh tế. Và nhân lực thực sự là một vấn đề nghiêm trọng, như Vance đã
nhiều lần nhấn mạnh, một phần là do những hạn chế đối với sự hỗ trợ của
đồng minh (đặc biệt là về không quân và các cuộc tấn công tầm xa) đòi
hỏi phải tiếp tục dựa vào việc huy động bộ binh và chiến tranh chiến
hào. Ukraine đã phải chịu hơn 43.000 người tử trận và nhiều người khác
bị thương, một tổn thất còn tồi tệ hơn do thiếu thiết bị, đạn dược và
phụ tùng thay thế; mặc dù việc tuyển dụng cho các lữ đoàn không người
lái và các lữ đoàn cao cấp khác vẫn tiếp tục diễn ra nhanh chóng, nhưng
việc đáp ứng nhu cầu cho các đợt triển khai bộ binh nguy hiểm và khắc
nghiệt nhất vẫn là một cuộc đấu tranh nổi tiếng.
Tuy nhiên, ngay
cả với những thách thức này, Ukraine đã chứng minh được khả năng ngăn
chặn những bước tiến lớn của Nga, một phần là thông qua việc áp dụng và
cải tiến các phương pháp chiến đấu mới. Máy bay không người lái và các
hệ thống không người lái khác đã đóng một vai trò đặc biệt quan trọng,
đảm nhận các nhiệm vụ thường do các phương tiện trên không và trên biển
tinh vi hơn nhiều thực hiện. Các hoạt động ngăn chặn trên không và trên
biển thành công đã khiến một bộ phận đáng kể lực lượng Nga bị trói buộc
tránh xa tiền tuyến, các khu vực ven biển và các tuyến đường giao thương
quan trọng. Trong khi đó, sự hỗ trợ tăng cường từ châu Âu sẽ cho phép
Ukraine giảm sự phụ thuộc vào lực lượng bộ binh và xây dựng năng lực
phòng thủ mạnh mẽ và thích ứng của riêng mình. Và sự chuyển dịch liên
tục sang các hoạt động dựa trên công nghệ nhiều hơn—bao gồm cả các hoạt
động dựa trên khái niệm “đường bay không người lái” sẽ giúp ngăn chặn
lực lượng Nga tiếp cận tiền tuyến—có thể giúp xoa dịu các vấn đề về nhân
lực.
Với tình hình hiện tại trên chiến trường, Ukraine có thể
tiếp tục ngăn chặn các mục tiêu của Tổng thống Nga Vladimir Putin, hạn
chế lực lượng của ông tiến triển chậm và tốn kém dọc theo các tiền tuyến
hiện tại. Và sự hỗ trợ nhiều hơn từ châu Âu có thể, trong năm nay hoặc
năm sau, cho phép lực lượng Ukraine dừng lại và thậm chí đảo ngược đà
này. Tóm lại, Ukraine không thua cuộc chiến ngày hôm nay, cũng như trong
tương lai, bất chấp quy mô và lợi thế đáng kể về nguồn lực của Nga.
THỎA THUẬN NGỪNG BẮN VÀ HẬU QUẢ
Cách
duy nhất để đưa Nga vào các cuộc đàm phán nghiêm túc, hoặc buộc nước
này phải dừng hành động xâm lược và chấp nhận lệnh ngừng bắn trên thực
tế, là phải chịu hậu quả nghiêm trọng nếu tiếp tục chiến tranh.
Washington có một số đòn bẩy. Họ có thể thắt chặt và thực thi tốt hơn
các lệnh trừng phạt, gây áp lực mạnh lên nền kinh tế Nga, mặc dù Điện
Kremlin đã nỗ lực thúc đẩy hình ảnh ổn định, nhưng nền kinh tế này đã
chịu sức ép nghiêm trọng, với ước tính 40 phần trăm chi tiêu công dành
cho chiến tranh. Họ có thể tăng áp lực quân sự bằng cách cung cấp cho
Ukraine những vũ khí trước đây đã bị giữ lại, gỡ bỏ các hạn chế về việc
sử dụng chúng và cung cấp thông tin tình báo thời gian thực được cải
thiện. Nga đã chứng minh được khả năng chịu đựng thương vong phi thường,
khiến cho việc tiêu hao quân số không trở thành một vấn đề đáng tin cậy
để buộc phải đưa ra giải pháp. Nhưng bằng chứng lịch sử cho thấy rằng
những thất bại trên chiến trường chứ không phải tổn thất về người là yếu
tố chính định hình nhận thức của Nga về thành công hay thất bại.
Một
loạt các tổn thất về lãnh thổ, ngay cả ở những khu vực tương đối nhỏ,
có thể khiến Putin phải xem xét lại chiến lược của mình và tìm cách chấm
dứt chiến tranh. Nếu các hoạt động tấn công rõ ràng thất bại, và lực
lượng Ukraine giành lại được ngay cả những phần nhỏ lãnh thổ bị chiếm
đóng, Điện Kremlin sẽ lo lắng về những tổn thất lãnh thổ tiếp theo. Ngay
cả một thất bại cục bộ cũng sẽ là viễn cảnh khủng khiếp theo quan điểm
của Putin, làm gia tăng nỗi sợ về sự yếu kém của chế độ và mất quyền
kiểm soát. Dưới áp lực như vậy, Moscow sẽ ít rủi ro hơn nhiều khi hạ
nhiệt và cố gắng giảm thiểu thiệt hại. Ngay cả viễn cảnh đáng tin cậy về
một kịch bản như vậy - được thúc đẩy bởi chính sách ủng hộ không ngừng
nghỉ đối với Ukraine - cũng có thể đủ để thúc đẩy Nga xem xét lại nỗ lực
chiến tranh của mình.
Nếu đạt được lệnh ngừng bắn, việc ngăn
chặn một cuộc tấn công mới của Nga sẽ trở nên cần thiết. Cách duy nhất
để ngăn chặn một chiến dịch quân sự khác ngay khi Moscow nghĩ rằng họ có
thể giành được lợi thế là đảm bảo rằng họ sẽ phải đối mặt với viễn cảnh
rất có thể xảy ra về thất bại cuối cùng. Tất nhiên, "răn đe bằng cách
phủ nhận" như vậy có thể dễ dàng đạt được nhất bằng cách đưa Ukraine trở
thành thành viên của NATO; nhưng cũng có thể thực hiện được bằng cách
xây dựng một lực lượng Ukraine có khả năng đẩy lùi một cách quyết đoán
một cuộc tấn công của Nga.
Các nhà hoạch định và phân tích quân
sự hiện đang nghiên cứu thiết kế lực lượng tương lai này. Một số nước
châu Âu đã bày tỏ mong muốn hỗ trợ Ukraine bằng quân đội với tư cách là
lực lượng gìn giữ hòa bình hoặc lực lượng dự phòng. Nhưng các quy tắc
giao chiến của họ phải được xác định rõ ràng và điều quan trọng là họ
phải có thẩm quyền can thiệp trong trường hợp khẩn cấp. Mặc dù châu Âu
có thể cung cấp nguồn tài chính cần thiết cho hoạt động răn đe và các
nhà lãnh đạo chủ chốt đã chỉ ra rằng họ sẵn sàng làm như vậy, Washington
sẽ cần cung cấp quyền truy cập vào một số khả năng cụ thể (bao gồm hệ
thống phòng không, hỗ trợ cho hệ thống nhắm mục tiêu tên lửa, tình báo
thời gian thực và một số bộ phận và đạn dược).
MỘT THÀNH TỰU LỊCH SỬ?
Chính
quyền Trump dường như tin rằng Nga sẽ đồng ý dừng hành động xâm lược và
chấm dứt chiến tranh mà không cần áp lực mới hoặc sự đầu hàng của
Ukraine. Tuy nhiên, ngay cả khi Ukraine chấp nhận một giải pháp theo các
điều khoản của Nga, điều đó cũng không dẫn đến hòa bình thực sự. Yêu
cầu nhất quán của Zelensky về các đảm bảo an ninh cùng với lệnh ngừng
bắn không nên bị coi là chỉ là một lập trường chính trị - nó dựa trên
rủi ro thực sự rằng Nga sẽ sử dụng bất kỳ sự tạm dừng nào trong các cuộc
giao tranh để chuẩn bị cho cuộc tấn công tiếp theo của mình. Một chiến
thắng được nhận thức sẽ củng cố tham vọng của Putin và một cuộc tạm dừng
hoạt động sẽ cho ông ta cơ hội để tập hợp lại. Nga sẽ có thể tích lũy
một khối lượng lớn năng lực và chuẩn bị cho một cuộc tấn công quy mô lớn
mới. Cuộc tấn công này thậm chí còn nguy hiểm hơn cuộc xâm lược bắt đầu
vào ngày 24 tháng 2 năm 2022: Nga sẽ chuẩn bị tốt hơn để ngăn chặn các
hệ thống phòng không, kiểm soát không phận và phá vỡ cơ sở hạ tầng quan
trọng, và có khả năng sẽ tránh lặp lại sai lầm là phân tán lực lượng quá
mỏng.
Hậu quả của một cuộc tấn công của một nước Nga được tái vũ
trang và phục hồi sẽ là thảm họa đối với Ukraine, quốc gia mà nếu không
có sự hỗ trợ an ninh vững chắc, có thể sẽ không được chuẩn bị đầy đủ để
chống lại. Chỉ riêng nỗi lo lắng về một kịch bản như vậy cũng sẽ là một
lực cản rất lớn đối với quá trình phục hồi kinh tế và tái thiết sau
chiến tranh của Ukraine. Và ý tưởng rằng một cuộc đàm phán về các thỏa
thuận an ninh có thể diễn ra sau lệnh ngừng bắn là sai lầm: nó sẽ tạo
đòn bẩy cho Điện Kremlin để trì hoãn hoặc ngăn chặn bất kỳ đề xuất nào
bằng cách đe dọa lệnh ngừng bắn, lợi dụng sự miễn cưỡng của phương Tây
trong việc tái khởi động chiến tranh.
Các mục tiêu trước mắt của
Nga rất rõ ràng: hợp pháp hóa sự chiếm đóng của mình, tránh trách nhiệm
giải trình về tội ác chiến tranh, tránh sự sụp đổ kinh tế, gây ảnh hưởng
đến các thỏa thuận an ninh của Ukraine. Trong khi đó, các mục tiêu
chiến lược dài hạn của nước này vẫn không thay đổi: khuất phục Ukraine,
làm suy yếu cấu trúc an ninh của phương Tây và thiết lập một thế giới đa
cực do một số ít quốc gia hùng mạnh thống trị. Một thỏa thuận với chính
quyền Trump gạt Ukraine sang một bên sẽ đẩy nhanh cả các mục tiêu ngắn
hạn và dài hạn của Nga trong khi xác nhận hành vi xâm lược là một chiến
lược hợp pháp. Nếu Putin nổi lên chiến thắng sau khi đứng trên bờ vực
thất bại chỉ vì sự thay đổi đột ngột trong chính sách của Hoa Kỳ, điều
này sẽ định hình lại an ninh toàn cầu theo những cách nguy hiểm.
Điều
đó sẽ càng đáng tiếc hơn vì Hoa Kỳ có cơ hội điều hướng các sự kiện
theo hướng tích cực hơn nhiều—gây áp lực lên Nga để chấm dứt chiến tranh
và đảm bảo một giải pháp công bằng bảo vệ an ninh lâu dài của Ukraine.
Một sự so sánh hữu ích là kinh nghiệm của Hàn Quốc, nơi, nhờ sự hỗ trợ
lâu dài về quân sự và kinh tế của Hoa Kỳ, đã có thể xây dựng năng lực
phòng thủ của riêng mình và ngăn chặn Triều Tiên. Một kết quả tương tự ở
Ukraine—một lệnh ngừng bắn được chuẩn bị kỹ lưỡng được hỗ trợ bởi các
thỏa thuận an ninh đáng tin cậy—có thể mang lại hòa bình và ổn định lâu
dài. Nếu được thực hiện đúng cách, đây sẽ là một thành tựu thực sự mang
tính lịch sử.
https://www.foreignaffairs.com/ukraine/ukraine-without-america 