2026-08-19
Tin giả, Phần II: Tin giả để giải trí
(John Maxwell Hamilton, RCP, 19/8/2026)
Ngày 10 tháng 3 năm 1972 lẽ ra phải là một ngày trọng đại trong giới văn học. Nhà xuất bản McGraw-Hill dự định ra mắt cuốn “Tự truyện của Howard Hughes”, một cuốn sách được viết theo lời kể của chính tác giả, do nhà văn kiêm nhà báo điều tra Clifford Irving chấp bút. Cuốn sách hứa hẹn sẽ hé lộ những bí mật về một trong những nhân vật hấp dẫn nhất thời đại. Vị tỷ phú sống ẩn dật này là một nhà tiên phong hàng không nổi tiếng, ông trùm cờ bạc ở Las Vegas, ông trùm điện ảnh, người tình của nhiều ngôi sao xinh đẹp, và còn nhiều hơn thế nữa.
Nhưng mọi chuyện đổ bể một ngày trước khi buổi ra mắt sách dự kiến diễn ra. Irving phải ra tòa. Ông đã liều lĩnh đánh cược rằng việc Hughes không thích xuất hiện trước công chúng sẽ giúp ông tránh bị vạch trần vì đã bịa đặt cuốn hồi ký mà chưa từng phỏng vấn người đàn ông bí ẩn này.
Irving đã phải ngồi tù 17 tháng và trả lại số tiền khổng lồ 765.000 đô la – một gia tài vào thời điểm đó – mà McGraw-Hill đã trả trước cho ông (và được cho là cả Hughes). Nhưng đó không phải là kết thúc của câu chuyện, thậm chí cũng không phải là sự khởi đầu.
Bài viết này là phần thứ hai trong loạt bài ba phần về việc làm tin giả. Phần đầu tiên đã kể lại lịch sử lâu dài của tin giả. Bài viết này xem xét lý do chính khiến việc làm giả gây hậu quả.
Chúng ta đã tiến bộ từ Thời đại Lý trí sang Thời đại Thông tin (được đặt ra vào năm 1962) và giờ đây là Thời đại Thông tin Sai lệch đáng ngại hơn, mà một số người gọi là “thảm họa thông tin”. Tiềm năng đưa tin giả vào dòng chảy tri thức là vô cùng lớn.
Chúng ta đổ lỗi cho công nghệ hiện đại vì đã lan truyền tin giả khắp nơi với tốc độ chóng mặt. Chúng ta đổ lỗi cho những kẻ làm giả vì đã cố gắng lừa chúng ta. Nhưng lý do khiến việc làm giả thường thành công lại nằm ở chính bản thân chúng ta. Lý do nó hiệu quả là vì chúng ta thích những tin giả. Mọi người không thể nào chán được vụ việc của Clifford Irving.
Trước khi Irving bịa đặt cuốn hồi ký về Hughes, ông đã viết một cuốn sách hài hước về một người bạn của mình: “Giả mạo: Câu chuyện về Elmyr de Hory, kẻ làm giả tranh vĩ đại nhất thời đại chúng ta”. De Hory, một người gốc Hungary, sống trên cùng một hòn đảo ở Tây Ban Nha với Irving. Những bức tranh giả mạo Modigliani, Matisse, Picasso và Renoir của ông vẫn được trưng bày trong các bảo tàng trên khắp thế giới như là tranh thật. Thời gian ông ngồi tù ở Tây Ban Nha rất ngắn, vì chính phủ không thể chứng minh ông đã vẽ bất kỳ bức tranh giả nào trên lãnh thổ Tây Ban Nha.
Không chỉ truyền cảm hứng cho Irving viết giả cuốn hồi ký về Hughes, de Hory còn truyền cảm hứng cho một kẻ làm giả khác thực hiện một bộ phim tài liệu về sự nghiệp làm giả tranh của mình. Kẻ làm giả đó là Orson Welles, nổi tiếng với chương trình phát thanh “tin tức nóng hổi” năm 1938 “Chiến tranh giữa các thế giới”, trong đó ông đã đưa tin một cách hồi hộp về cuộc xâm lược của người sao Hỏa ở New Jersey. Sự hoảng loạn trong số khán giả nghe đài không nhiều như người ta vẫn thường kể, nhưng mức độ giải trí thì rất cao. Trò lừa bịp này đã biến Welles thành “kẻ nổi loạn của sân khấu New York”.
Khi Welles hoàn thành việc quay phim tài liệu về de Hory, tin tức lan truyền rằng Irving cũng đang viết kịch bản về vụ lừa đảo Hughes cùng lúc đó. "F for Fake" (Tên phim là F for Fake) đã trở thành câu chuyện về cả hai người đàn ông và về sự giả mạo ẩn sau mọi tác phẩm nghệ thuật.
Tuy nhiên, sự giải trí do Irving tạo ra vẫn chưa kết thúc. Một nhóm nhà báo người Anh đã viết một cuốn sách dài về vụ lừa đảo của ông. Sau đó, Irving viết một cuốn hồi ký có tựa đề rất phù hợp là "Hoax" (Trò lừa đảo). Richard Gere đóng vai chính trong một bộ phim về Irving, cũng có tên là "Hoax". Trong khi đó, các bộ phim tài liệu khác kể lại khả năng đánh lừa các chuyên gia nghệ thuật của de Hory.
Và cứ thế, mỗi lần công chúng đều đón nhận nồng nhiệt. "Cả thế giới thích thú khi thấy các chuyên gia và giới thượng lưu bị biến thành trò hề", Welles nói với khán giả của bộ phim "F for Fake" của mình.
Những kẻ làm giả và những trò lừa đảo của họ thường xuyên được ca ngợi. William Francis Mannix, bậc thầy làm giả được giới thiệu trong phần một của loạt bài này, đã tạo ra một trong những tác phẩm giả mạo vĩ đại nhất thế kỷ 20 khi đang ở trong tù tại Hawaii. Tựa đề của cuốn sách là "Hồi ký của Lý Hùng Trường" (The Memoirs of Li Hung Chang).
Chang là một nhà ngoại giao cuối triều đại nhà Thanh, rất được ngưỡng mộ ở phương Tây. Cuốn sách đã đánh lừa cả giới chuyên gia. Khi cuối cùng bị coi là giả mạo, cuốn sách đã được tái bản với phần tóm tắt không hoàn toàn chính xác về quá khứ văn chương đầy thăng trầm của tác giả.
Gần đây hơn, chúng ta có cuốn sách “Can You Ever Forgive Me?” Đây là hồi ký của Lee Israel về việc làm giả văn chương. Không mấy thành công trong việc viết sách, bà quyết định làm giả những bức thư được cho là của các tác giả nổi tiếng rồi bán chúng như đồ lưu niệm. Bà bị kết án nhẹ. Cuốn sách của bà thành công. Hãng thông tấn Associated Press gọi nó là “khéo léo, hài hước và vô cùng thú vị… Bà ấy cũng có một câu chuyện hay để kể.” Cuốn sách được chuyển thể thành phim cùng tên với sự tham gia của Melissa McCarthy. Làm giả văn bản là một việc tốt cho sự nghiệp.
Sau khi Jayson Blair bị sa thải khỏi tờ New York Times năm 2004 vì liên tục làm giả các câu chuyện, ông đã viết một cuốn hồi ký ngắn gọn “Đốt cháy nhà của các ông chủ tôi”. Cuốn sách có số lượng in ban đầu là 250.000 bản; Và bất chấp những đánh giá tiêu cực, ông vẫn được Larry King và Bill O’Reilly của Fox News phỏng vấn. Stephen Glass, người đã bịa đặt hàng loạt bài báo cho tờ New Republic, đã rời đi trong ô nhục và nhiều năm sau trở lại với cuốn tiểu thuyết “The Fabulist”, một cuốn tiểu thuyết về một nhà báo giả mạo.
Không phải tất cả những kẻ bịa đặt đều là tù nhân hay thậm chí phạm tội. Orson Welles là một người làm show tài ba, và ít ai dám nghi ngờ tính chính trực của Norman Cousins, biên tập viên của tờ Saturday Review of Literature. Trong số những trò bịa đặt của Cousins có một bức thư gửi tòa soạn kêu gọi độc giả của tờ Review phản đối HR 6142, một dự luật được đề xuất tại Quốc hội nhằm xóa bỏ các sân golf. Người viết thư tuyên bố tác giả của dự luật tức giận vì ông nội của ông ta chết vì kiệt sức khi cố gắng lấy quả bóng golf ra khỏi bẫy cát và cha ông ta chết sau khi đánh 19 quả bóng xuống ao.
Một tạp chí golf lo ngại đã in lại bức thư với tiêu đề “Một dự luật đáng sợ”. Không ai phản bác những số liệu bịa đặt của Cousins về tỷ lệ cao các vụ đau tim, loét dạ dày và tai nạn xe golf trên sân golf cho đến khi tờ Wall Street Journal vạch trần trò đùa. Cousins, người cảm thấy buồn cười khi trò đùa của mình được mọi người tin tưởng, đã đáp lại một cách tinh nghịch rằng sự cả tin của độc giả cần "một nghiên cứu xã hội học nghiêm túc và quy mô lớn". Về phần Cousins, cuối cùng ông đã xuất bản một cuốn sách tập hợp các bài viết châm biếm của mình.
Chúng ta có thể mỉm cười và không thấy điều gì tương tự trong những trò giả mạo chính trị độc hại đang tràn lan trong cuộc sống của chúng ta. Nhưng những trò giả mạo chính trị cũng hiệu quả bởi vì những kẻ giả mạo thỏa mãn chúng ta. Chúng cung cấp cho chúng ta những câu chuyện thỏa mãn khao khát được ghét hoặc yêu cựu Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi; để tin rằng những người nhập cư Haiti ở Springfield, Ohio, đang ăn thịt mèo và chó của hàng xóm; hoặc để chắc chắn rằng trong nhiệm kỳ đầu tiên của chồng bà, Melania Trump đã từ chối tham dự các sự kiện và được thay thế bởi một người đóng giả.
Những câu chuyện này khó có thể thông minh bằng những câu chuyện của Norman Cousins, nhưng phản ứng của chúng ta đối với chúng xuất phát từ cùng một nơi trong tâm lý của chúng ta. Người ta thường nói chính trị là trò giải trí rẻ tiền. Các nhà hoạt động chính trị trong nước tung tin giả và các chuyên gia nước ngoài sử dụng thủ đoạn đánh lạc hướng dư luận để tạo ra những chương trình kích động cảm xúc của chúng ta.
Hãy nghĩ theo cách này: Khi chúng ta xem một đoạn phim truyền hình sống động hoặc những câu chuyện ngắn gọn trên mạng xã hội củng cố niềm tin sẵn có của mình, chúng ta sẽ chia sẻ chúng với bạn bè. Khi chúng ta thấy một câu chuyện thách thức niềm tin của mình, phản ứng đầu tiên của chúng ta là xóa nó khỏi iPhone và vứt vào thùng rác trong tâm trí. Thuật ngữ dùng để chỉ hành vi này là thiên kiến xác nhận (confirmation bias).
Phản ứng tự nhiên của con người khi được cảnh báo rằng chúng ta đang bị người khác thao túng là nói, “Không phải tôi.” Chúng ta cũng có một thuật ngữ hoa mỹ cho điều này: Hiệu ứng Người thứ ba. Nó cho rằng mọi người tin rằng các thông điệp truyền thông không ảnh hưởng nhiều đến họ, nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến người khác. Những kẻ phát tán tin giả biết điều này không đúng.
Đây không phải là nơi để đi sâu vào tất cả các cách thức mà những kẻ làm giả lừa chúng ta. Chúng ta biết rằng các công nghệ mới làm cho hình ảnh giả mạo trở nên chân thực hơn bao giờ hết – và rằng với sự ra đời của trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế sẽ trở nên khó phân biệt hơn nhiều.
Chúng ta cũng biết rằng cuộc chiến chống lại những kỹ thuật này rất khó khăn. Các bản tin bác bỏ tin giả thường làm trầm trọng thêm vấn đề. Thay vì khuyến khích người nghe thay đổi suy nghĩ của họ, những câu chuyện này lại nhắc nhở mọi người về câu chuyện mà họ thấy thuyết phục ngay từ đầu, đồng thời củng cố sự mất lòng tin của mọi người vào giới truyền thông.
Sự phát triển của hình ảnh giả mạo do AI tạo ra đã tạo ra một cơ chế phòng vệ mới chống lại thông tin bất tiện. Trong một cuộc trao đổi gần đây, Giáo hoàng Leo đã chỉ trích lời đe dọa của Tổng thống Trump về việc xóa sổ nền văn minh Iran. Tổng thống đáp lại rằng Giáo hoàng “yếu kém trong chính sách đối ngoại”. Một người ủng hộ nhiệt thành cả MAGA và Giáo hội Công giáo mà tôi quen biết cảm thấy khó chấp nhận khi những người hùng của mình lại mâu thuẫn với nhau. Giải pháp là phủ nhận việc Giáo hoàng đã thách thức tổng thống. Bà nói rằng những bình luận của Giáo hoàng Leo là do trí tuệ nhân tạo tạo ra.
Phần cuối của loạt bài này sẽ đi sâu vào cách thức làm giả đang làm suy yếu tiến trình dân chủ. Trong khi đó, hãy nhớ đến lời bình luận sắc bén của Orson Welles trong “F for Fake”: “Chúng tôi, những kẻ đùa cợt (hanky panky), luôn luôn ở bên các bạn.”
https://www.realclearpolitics.com/articles/2026/08/19/fake_news_part_ii_faking_for_fun_154424.html
NVV dịch