2026-08-26
Iran đối mặt với nghịch lý eo biển Hormuz khi giá trị chiến lược của việc kiểm soát eo biển này bị suy yếu.
Lời kêu gọi chấm dứt chiến tranh trong nước ngày càng mạnh mẽ hơn khi các nước láng giềng vùng Vịnh lên kế hoạch xây dựng các đường ống dẫn dầu thay thế để giảm sự phụ thuộc vào đường thủy.
(Patrick Wintour, The Guardian, 26/8/2026)
Liệu eo biển Hormuz, gần đây được văn phòng lãnh đạo tối cao Iran ca ngợi là “trụ cột của trật tự an ninh mới của Iran” và có sức mạnh như việc sở hữu vũ khí hạt nhân, trên thực tế đang trở thành một tài sản ngày càng mất giá, khiến Iran ngày càng dễ bị tổn thương trước làn sóng trừng phạt kinh tế mới mà Mỹ dự định áp đặt hay không?
Đây là cuộc tranh luận then chốt đang diễn ra sôi nổi bên trong Iran, với nhiều kết luận khác nhau được đưa ra về chiến lược đàm phán của Tehran. Những người cảnh báo rằng giá trị của eo biển như một điểm nghẽn đối với nền kinh tế thế giới sẽ bị xói mòn, khiến đất nước không còn dự trữ ngoại hối, lập luận rằng các nhà đàm phán của Iran nên tìm kiếm một thỏa thuận sớm.
Một phân tích do Hamid Paktinat, người sáng lập Diễn đàn các nhà hoạt động kinh tế, viết, cho rằng việc xây dựng các đường ống dẫn dầu và tuyến đường xuất khẩu thay thế của các nước láng giềng vùng Vịnh của Iran sẽ làm giảm một nửa giá trị chiến lược của eo biển trong vòng ba năm.
Những người lo ngại về việc lãng phí nguồn lực chắc chắn sẽ chú ý đến các chuyến thăm riêng biệt tới Tehran trong tuần này của Ngoại trưởng Oman, Badr Albusaidi, và Tư lệnh quân đội Pakistan, Asim Munir. Hai người này đóng vai trò quan trọng trong việc đàm phán lại các điều khoản để mở lại eo biển và khôi phục bản ghi nhớ đã bị hủy bỏ giữa Mỹ và Iran hồi tháng Sáu.
Tổng thống Iran, Masoud Pezeshkian, và Chủ tịch Quốc hội, Mohammad Bagher Ghalibaf, gần đây đều đưa ra những bình luận thẳng thắn bất thường về sự cần thiết phải chấm dứt chiến tranh – và hậu quả kinh tế của việc tiếp tục chiến tranh. Ông Ghalibaf nói rằng bất kể Iran sở hữu sức mạnh quân sự lớn đến đâu, “nếu người dân đói khổ” và không có tăng trưởng kinh tế, đất nước không thể tồn tại. Ông lập luận rằng an ninh không thể được duy trì nếu không có một nền kinh tế hoạt động hiệu quả. Ông nói thêm rằng, với kinh nghiệm trong quân đội, “chúng tôi hiểu giá trị của hòa bình hơn những người chỉ nói về hòa bình”.
Pezeshkian thậm chí còn thẳng thắn hơn: “Chiến tranh phải kết thúc vào một thời điểm nào đó”, ông nói. Lập luận của ông là Iran nên chấm dứt xung đột ngay bây giờ, khi Tehran vẫn tin rằng mình đang đàm phán từ vị thế mạnh, thay vì chờ đến khi vị thế của mình suy yếu.
Thống đốc ngân hàng trung ương Iran, Abdolnaser Hemmati, gần đây cũng xuất hiện trên truyền hình để cảnh báo về những áp lực kinh tế. Ông nói: “Chúng ta đang phải đối mặt với bốn hoặc năm thách thức lớn cùng một lúc, bao gồm các lệnh trừng phạt tối đa, phong tỏa, cắt đứt xuất khẩu dầu mỏ và mất cân bằng ngân sách, mỗi thách thức đều gây áp lực lên nền kinh tế. Một trong những nước láng giềng nói với tôi rằng nếu một phần năm những gì xảy ra ở nước các bạn xảy ra ở nước chúng tôi, chúng tôi sẽ không thể điều hành đất nước được.”
Nguyên nhân dẫn đến những phát ngôn này là áp lực lên người dân thường ở Iran, và sự thừa nhận rằng eo biển không thể tự thân trở thành một học thuyết an ninh lâu dài.
Hamid Asefi, một nhà báo chuyên về kinh tế địa chính trị tại Tehran, là một trong số nhiều người cảnh báo rằng nếu eo biển Hormuz được sử dụng như con át chủ bài cuối cùng của Iran mỗi khi khủng hoảng xảy ra, thì con át chủ bài này sẽ dần mất đi giá trị. Ông nói: “Một lời đe dọa được lặp đi lặp lại liên tục sẽ biến từ ‘răn đe’ thành một thói quen chính trị; và một thói quen chính trị, nếu không đi kèm với những thành tựu cụ thể, sớm muộn gì cũng dẫn đến việc gia tăng các lời đe dọa”.
Ông viết, câu hỏi chính không còn là: liệu Iran có thể đóng cửa eo biển Hormuz hay không, mà là nếu Iran đóng cửa eo biển Hormuz với thế giới, liệu điều đó có mở ra cánh cửa quyền lực cho chính họ hay sẽ khóa một phần quyền lực của họ sau cánh cửa đó?
“Đây là nghịch lý Hormuz. Trong chính trị quốc tế, một đòn bẩy được liên tục phô trương có thể trở thành kẻ thù của chính nó vì nó buộc các nước khác phải lên kế hoạch giảm thiểu sự dễ bị tổn thương của họ […] câu hỏi chính trong chính sách của Iran ở Hormuz phải thay đổi từ: 'Làm thế nào để gây khó khăn cho việc đi lại?' thành 'Làm thế nào để đảm bảo việc đi lại an toàn và ổn định đến mức mọi người đều cần Iran duy trì trật tự này?'”
Điều đó không có nghĩa là đòn bẩy không có giá trị. Hoàn toàn không phải vậy.
Theo dữ liệu do công ty theo dõi tàu Kpler tổng hợp, chỉ có 112 tàu chở dầu và khí đốt đi qua eo biển này từ ngày 1 đến ngày 19 tháng 8. Gần 79% sử dụng các tuyến đường không được xác nhận, 19% sử dụng tuyến đường phía bắc mà Iran ưa thích và 2% sử dụng tuyến đường Oman. Trên thực tế, nhiều tàu sử dụng các tuyến đường không xác định có thể đã tắt thiết bị phát tín hiệu định vị và sử dụng sự bảo vệ của Mỹ dọc theo tuyến đường Oman.
Dường như, với sự hỗ trợ của chính phủ Mỹ, các công ty dầu mỏ của Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar và Kuwait đã thuê một nhóm nhỏ tàu chở dầu để vận chuyển hàng hóa qua tuyến đường phía nam đến Vịnh Oman, nơi họ sau đó dỡ dầu xuống các tàu chở dầu đang chờ sẵn thuộc sở hữu của khách hàng. Do đó, phần lớn rủi ro được chuyển từ các công ty vận tải biển và khách hàng dầu mỏ sang các nhà sản xuất dầu mỏ nhà nước có động lực cao hơn và sang chính phủ Mỹ. Iran đã lập danh sách đen gồm khoảng 48 tàu mà họ sẽ cố gắng cấm hoặc phạt tiền.
Nhưng chính phủ Mỹ có lẽ đang phóng đại tác động của những biện pháp khắc phục này. Chris Wright, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ, tuyên bố vào ngày 18 tháng 8 rằng hải quân Mỹ đã hỗ trợ chuyển giao hơn 15 triệu thùng dầu và các sản phẩm khác. Ông cũng tuyên bố lượng dầu chuyển giao trung bình hàng ngày qua eo biển hiện nay là hơn 8 triệu thùng, nhưng ngay cả con số này cũng chưa bằng một nửa so với mức trung bình trước chiến tranh và dù sao cũng bị coi là phóng đại. Hầu hết các hệ thống theo dõi dữ liệu tàu biển ước tính con số hàng ngày gần hơn 6 triệu thùng.
Tổng thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế, Arsenio Dominguez, đã bác bỏ tuyên bố kỳ quặc của Donald Trump rằng hải quân Mỹ gần như đã mở hoàn toàn eo biển, nói với Bloomberg: “Với số lượng tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz rất ít, rõ ràng là trên thực tế, eo biển này vẫn chưa được mở.” Tổng thống Mỹ phản bác rằng tất cả các thủy lôi trong eo biển đã được gỡ bỏ, khiến các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và hải quân của Iran trở thành mối đe dọa chính.
Nhưng thực tế là trước chiến tranh, eo biển này chiếm 20% lượng dầu và các sản phẩm liên quan đến dầu mỏ đang trở thành chất xúc tác cho việc tái cấu trúc cơ sở hạ tầng năng lượng toàn cầu. Các quốc gia vùng Vịnh đang nhanh chóng xây dựng mạng lưới đường ống dẫn dầu thay thế, với mục tiêu bảo vệ hơn một nửa lượng xuất khẩu trước chiến tranh của họ khỏi tác động của eo biển Hormuz vào cuối thập kỷ này.
Ông Paktinat đã xem xét kỹ lưỡng năng lực, chiều dài và chi phí của các đường ống dẫn khí đang được chuẩn bị tại sáu quốc gia trong khu vực trong vòng một đến bốn năm tới. Ông kết luận rằng sự phụ thuộc của Ả Rập Xê Út vào eo biển Hormuz sẽ giảm từ 70% xuống còn 15%. Sự phụ thuộc của UAE sẽ giảm từ 50% xuống còn 15%, và sự phụ thuộc của Iraq sẽ giảm từ 100% xuống còn 30%.
Ông đánh giá rằng sự phụ thuộc của Kuwait và Qatar sẽ giảm từ 100% xuống còn chưa đến một nửa. Sự phụ thuộc của Bahrain sẽ giảm từ 100% xuống còn 15%. Cuối cùng, sự phụ thuộc của Oman sẽ thay đổi từ 0% thành một trung tâm trung chuyển dầu ven biển quan trọng cho toàn khu vực.
Nhìn chung, ông cho rằng giá trị chiến lược của eo biển Hormuz sẽ giảm một nửa trong vòng ba năm và gần như biến mất trong vòng sáu năm nếu các dự án này được thực hiện. Tuyến đường thủy hình móng ngựa hẹp này sẽ vẫn tồn tại, nhưng tầm quan trọng chiến lược của nó – trung tâm trọng lực của Iran – sẽ tan biến.
Trong khi đó, Mỹ sẽ cố gắng biến lời khoe khoang sớm của Trump rằng nền kinh tế Iran đã hoàn toàn sụp đổ thành hiện thực. Họ sẽ một lần nữa cố gắng phong tỏa các huyết mạch quan trọng của chính phủ Iran trên năm lĩnh vực chính: vàng, tiền điện tử, công nghệ, vận tải biển và hàng không.
Thành công không hề được đảm bảo, như ông Trump hẳn đã biết từ thất bại trong việc đánh bại Iran ở nhiệm kỳ đầu tiên. Nhưng việc từ từ làm suy yếu sức mạnh kinh tế của Iran cho đến khi eo biển cuối cùng trở nên không còn ý nghĩa gì có thể là lựa chọn duy nhất còn lại của ông Trump.
https://www.theguardian.com/world/2026/aug/26/iran-faces-strait-of-hormuz-paradox-as-strategic-value-of-chokehold-erodes
NVV dịch