2026-03-25
Lựa Chọn Sai Lầm ở Cuba
(Andrés Velasco, Project Syndicate, 25/3/2026)
Vào thập niên 1960, CIA đã cố gắng ám sát Fidel Castro bằng xì gà tẩm độc, vỏ ốc phát nổ và bộ đồ lặn nhiễm khuẩn, như thể việc hạ gục người đàn ông quyền lực nhất sẽ bằng cách nào đó giải quyết được mọi chuyện ở Cuba. Ngày nay, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đang thử một điều tương tự, dẫu bằng những phương thức ít kỳ quái hơn. Nó đã không hiệu quả khi đó, và bây giờ cũng sẽ không thành công.
Miguel Díaz-Canel, vị chủ tịch đương nhiệm với gương mặt nghiêm nghị của Cuba, gần đây đã thừa nhận rằng chính quyền đang đàm phán với những kẻ gringos (người Mỹ) đáng ghét. Điều ông không nói ra nhưng ai cũng biết là: mục tiêu của các cuộc đối thoại với Hoa Kỳ, dẫn đầu bởi Ngoại trưởng Marco Rubio, chính là sự ra đi của ông. Chính thể có thể ở lại, nhưng Díaz-Canel phải đi. Hãy gọi đó là "thuyết trích xuất Nicolás Maduro" về thay đổi chính trị ở Mỹ Latinh.
Nhưng Cuba không phải là Venezuela. Những gì đã "hiệu quả" tại Caracas vào tháng Giêng, khi lực lượng Mỹ đột kích và bắt giữ tổng thống, sẽ không có tác dụng tại Havana.
Tại Caracas, Trump đồng ý giữ nguyên chính quyền Chavista tàn bạo, phản bội phe đối lập dân chủ và dập tắt hy vọng phục hồi dân chủ, bởi vì có thứ ông ta muốn: dầu mỏ. Cuba không có dầu. Cuba có những bãi biển, và có lẽ Trump muốn xây dựng các Khu nghỉ dưỡng Trump trên đó, đưa Cuba trở lại thời kỳ tiền cách mạng khi những tay xã hội đen từ New Jersey điều hành các sòng bạc trên đảo.
Tuy nhiên, khác với dầu mỏ, việc kiếm tiền từ du lịch cần có thời gian và sự nỗ lực. Để tồn tại, chính quyền Caracas đầu tiên đã bán đứng Maduro và sau đó đồng ý làm theo ý muốn của Trump, với số tiền từ các lô hàng dầu của Venezuela được gửi vào các tài khoản ngân hàng Qatar do chính quyền Mỹ kiểm soát mà không có bất kỳ thắc mắc nào.
Điều đó khó có thể lặp lại ở Cuba. Ở đây, một góc nhìn chính trị từ những nơi khác ở Mỹ Latinh sẽ trở nên hữu ích. Người Brazil phân biệt các chính trị gia "tư tưởng" với các chính trị gia "sinh lý". Bất chấp những lời đao to búa lớn về "chủ nghĩa xã hội thế kỷ 21", các cán bộ Chavista luôn mang tính "sinh lý" – quan tâm trên hết đến việc sử dụng quyền lực để lấp đầy túi tham của mình.
Tại Havana, có rất nhiều sự bất công và tham nhũng: ví dụ, tất cả các khách sạn xa xỉ mới đều do một tổ chức tên là GAESA điều hành, vốn nằm dưới sự kiểm soát của quân đội Cuba. Nhưng Cách mạng Cuba luôn mang ý nghĩa nhiều hơn là sự tham lam. Nhiệt huyết cách mạng giúp giải thích tại sao chế độ Castro đã tồn tại được 67 năm, mặc dù những thập kỷ kiểm soát tập trung, sự cứng nhắc của bộ máy quan liêu và thái độ thù địch với doanh nghiệp tư nhân đã khiến hòn đảo phá sản.
Có lẽ tồn tại một Delcy Rodríguez phiên bản Cuba – vị phó tổng thống của Maduro, người đã vui vẻ phản bội ông ta – sẵn sàng quên đi nhiệt huyết cách mạng để đạt được thỏa thuận với Trump. Nhưng nhân vật đó vẫn chưa lộ diện; trong khi đó, những người trung thành vẫn đang nắm quyền kiểm soát chặt chẽ. Người được cho là đang thực hiện các cuộc đàm phán với Mỹ không ai khác chính là Raúl Guillermo Rodríguez Castro – hay "Raulito" như cách gọi trên đảo – cháu nội của Raúl Castro.
Điều đó dẫn chúng ta đến lý do chính tại sao việc loại bỏ Díaz-Canel sẽ không thay đổi được gì nhiều: người đàn ông này chưa bao giờ có thực quyền. Díaz-Canel là chủ tịch Cuba từ năm 2018, khi Raúl, em trai của Fidel, bề ngoài đã nghỉ hưu. Nhưng theo hầu hết các báo cáo, Raúl, hiện 94 tuổi, và con cháu của ông vẫn tiếp tục đưa ra các quyết định then chốt.
Những biến động cách mạng thường lật đổ một tầng lớp đầu sỏ này để rồi cuối cùng lại tạo ra một tầng lớp khác. Nhưng sự phản bội lý tưởng ở vùng Caribbean này chắc chắn phải đứng đầu mọi bảng xếp hạng: sau gần bảy thập kỷ của một cuộc cách mạng vốn nhằm phân tán quyền lực chính trị, Cuba trên thực tế vẫn được điều hành bởi một gia tộc duy nhất, mà thành tựu gần đây nhất của họ chỉ là mang họ Castro.
Sự củng cố quyền lực gia đình trị này là lý do tại sao ít người ở Mỹ Latinh rơi nước mắt trước tình cảnh hiện tại của Cuba. Tờ New York Times đặt câu hỏi liệu Mỹ Latinh có "sẵn sàng từ bỏ Cuba" hay không, nhưng câu hỏi đó đã hiểu sai vấn đề. Một vài nhà cách mạng già nua vẫn còn trìu mến nhớ về Fidel trong bộ quân phục xanh đang nhai xì gà, nhưng thế hệ trẻ từ lâu đã từ bỏ Cuba như một ngọn hải đăng cho sự thay đổi. Có bao nhiêu thanh niên tiến bộ có thể ngưỡng mộ một chính thể hạn chế quyền truy cập internet?
Rõ ràng các chính phủ hữu khuynh ở Argentina, Chile, Ecuador hay El Salvador không muốn dính dáng gì đến Cuba. Nhưng ba quốc gia đông dân nhất Mỹ Latinh – Brazil, Mexico và Colombia – đang được điều hành bởi phe tả, và ngoài việc lặp lại những lời sáo rỗng về quyền tự quyết, họ không hề nhấc một ngón tay để giúp chế độ Cuba tồn tại. Nỗi sợ bị Trump trả đũa không phải là lý do duy nhất. Một cách riêng tư, phe tả Mỹ Latinh thừa nhận rằng một chính thể vừa đàn áp vừa làm bần cùng hóa chính nhân dân mình thì không thể tồn tại mãi mãi.
Trump có thể không hiểu điểm này, nhưng Rubio, con trai của những người Cuba di cư, thì hiểu. Như Quico Toro của Viện Anthropocene đã nói, Rubio "thấu hiểu chủ nghĩa cộng sản vùng Caribbean, và ông ấy căm ghét nó". Kịch bản tốt nhất cho Cuba là Rubio sẽ thúc đẩy dân chủ trong khi Trump không để ý. Kịch bản đó không hoàn toàn phi lý, và tôi ước mình có thể tin vào nó.
Nhưng nếu dân chủ hóa ngầm cũng là kế hoạch của Rubio dành cho Venezuela, thì có vẻ như nó không hiệu quả. Tuần trước, Rodríguez đã thay thế Bộ trưởng Quốc phòng Vladimir Padrino, một đồng minh lâu năm của Maduro, bằng Tướng Gustavo González, người từng điều hành SEBIN, cơ quan tình báo khét tiếng của Venezuela. Chuyên môn của ông ta là đàn áp và tra tấn, chứ không phải tự do hóa chính trị.
Trong tiểu thuyết Our Man in Havana (Người của ta ở Havana) của Graham Greene, Jim Wormold, một người bán máy hút bụi xa xứ, đã trở thành gián điệp Anh. Nhưng do thiếu khả năng tiếp cận các thông tin tình báo thực tế, ông ta đã chuyển đi các bản vẽ bộ phận máy hút bụi và gọi đó là sơ đồ vũ khí bí mật. Khi âm mưu bại lộ, các sếp tình báo Anh, vì sợ mất mặt, đã ban tặng huân chương cho Wormold và đưa ông về hưu an nhàn.
Có thể một ngày nào đó Rubio cũng sẽ nhận được huân chương cho những nỗ lực của mình. Nhưng người dân Cuba có khả năng sẽ chỉ nhận được những kế hoạch giả tạo, chứ không phải sự tự do mà họ mong muốn và xứng đáng được hưởng.
https://www.project-syndicate.org/commentary/trump-venezuela-style-decapitation-strategy-for-cuba-by-andres-velasco-2026-03
Tác giả Andrés Velasco là cựu Bộ trưởng Tài chính Chile, hiện là trưởng Khoa Chính sách Công thuộc Trường Kinh tế London (LSE).
NVV