2026-03-10
Kết cục cuối cùng ở Iran là gì?
Ông Trump cần phải xác định rõ mình muốn gì — và phải nhanh chóng.
(Colin H. Kahl, Foreign Affairs, 10/3/2026)
Màn sương mù chiến tranh bao trùm Iran, nhưng có hai điều đã rõ như pha lê. Không ai có thể nghi ngờ về sức mạnh quân sự vô song mà Hoa Kỳ và Israel đã thể hiện. Kể từ ngày 28 tháng 2, lực lượng Hoa Kỳ và Israel đã tiêu diệt Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và các chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, tấn công hàng nghìn mục tiêu quân sự trên khắp Iran, và làm suy yếu đáng kể các bệ phóng tên lửa, kho máy bay không người lái và tài sản hải quân của nước này. Cũng không ai nên nghi ngờ sự tàn bạo của chế độ Iran mà họ đang nhắm đến, một chế độ đã dành hàng thập kỷ để giết hại người Mỹ, đàn áp người dân của mình, đe dọa các nước láng giềng bằng tên lửa và các lực lượng khủng bố ủy nhiệm, và chạy đua để xây dựng chương trình hạt nhân của mình.
Nhưng rất nhiều điều khác về cuộc chiến tranh tự chọn này vẫn chưa rõ ràng, và những câu hỏi lớn nhất vẫn chưa được chính quyền Trump trả lời. Đặc biệt, cuộc chiến này sẽ kết thúc như thế nào? Và những hệ quả chiến lược cuối cùng của canh bạc Iran sẽ là gì? Lịch sử can thiệp quân sự của Mỹ cho thấy một bài học nhất quán: các cuộc chiến tranh bắt đầu mà không có mục tiêu chính trị rõ ràng hiếm khi kết thúc tốt đẹp. Khi các mục tiêu chính trị không được xác định hoặc bị tranh chấp, cuộc chiến thiếu một điểm dừng hợp lý. Những thành công về mặt chiến thuật đặt ra câu hỏi về những gì sẽ xảy ra tiếp theo, trong khi những thất bại về mặt chiến thuật trở thành lý do để tiến hành nhiều hơn nữa. Nhiệm vụ mở rộng, thời gian kéo dài, và lý do ban đầu mờ dần vào hậu trường khi cuộc chiến ngày càng leo thang. Nhà lý luận quân sự người Phổ thế kỷ XIX, Carl von Clausewitz, nổi tiếng với luận điểm rằng chiến tranh là chính trị bằng những phương tiện khác. Nhưng hệ quả cũng quan trọng không kém: nếu không có mục đích chính trị rõ ràng, chiến tranh sẽ trở thành mục đích tự thân.
TÌNH THẾ TIẾN THOÁI LƯỠNG NAN CỦA NGƯỜI NGOÀI CUỘC
Mục tiêu của Washington khi phát động chiến tranh ở Iran còn rất mơ hồ. Chính quyền Trump bắt đầu cuộc chiến với mục tiêu đã nêu là thay đổi chế độ. “Hãy tiếp quản chính phủ của các bạn,” Tổng thống Mỹ Donald Trump nói trong một video đăng tải trên Truth Social vào ngày 28 tháng 2. “Đây có lẽ sẽ là cơ hội duy nhất của các bạn trong nhiều thế hệ.” Tuy nhiên, trong những ngày kể từ đó, các quan chức chính quyền đã có những phát ngôn mâu thuẫn. Liệu mục tiêu có phải là chọn ra một chính phủ “dễ chấp nhận” hơn, như Mỹ đã làm ở Venezuela? Liệu đó có phải là “đầu hàng vô điều kiện”? Liệu đó có phải là phá hủy chương trình hạt nhân? Hay mục tiêu đơn giản chỉ là khiến những kẻ sống sót không còn khả năng triển khai sức mạnh quân sự và tuyên bố chiến thắng? Việc xác định rõ mục tiêu rất quan trọng bởi vì việc thay đổi chế độ, thay đổi hành vi, chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran và làm suy yếu khả năng triển khai sức mạnh của Iran không phải là những biến thể của cùng một mục tiêu. Chúng đòi hỏi những cuộc chiến tranh khác nhau về cơ bản, với các nguồn lực, thời gian, định nghĩa chiến thắng và kế hoạch hậu xung đột khác nhau.
Sự không chắc chắn này đã được củng cố trong những ngày gần đây khi Trump đưa ra những tín hiệu mâu thuẫn về thời gian kéo dài của cuộc chiến. Hôm thứ Hai, ông tìm cách xoa dịu thị trường và làm chậm đà tăng giá dầu bằng cách ám chỉ rằng quân đội Mỹ đang "vượt xa tiến độ" và cuộc chiến có thể sớm kết thúc. Nhưng vài giờ sau, ông lại rút lại lời nói. "Chúng ta đã thắng trên nhiều phương diện, nhưng chưa đủ", ông nói với một nhóm các nhà lập pháp đảng Cộng hòa, và nói thêm, "Chúng ta tiến lên phía trước với quyết tâm hơn bao giờ hết để đạt được chiến thắng cuối cùng, chấm dứt mối nguy hiểm kéo dài này một lần và mãi mãi."
Sự mơ hồ về chiến lược khiến cả người dân Iran và quân đội Mỹ rơi vào thế khó xử. Nhiều người Iran ăn mừng cái chết của Khamenei và muốn chế độ này sụp đổ. Các quan chức tình báo Mỹ được cho là cho rằng việc thay đổi chế độ khó có thể xảy ra. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu những người Iran dũng cảm nắm bắt cơ hội lịch sử mà Trump tuyên bố đã tạo ra, và chế độ đáp trả bằng bạo lực cực đoan, như đã từng xảy ra hồi tháng Giêng khi chúng giết hại hàng nghìn người biểu tình dân thường?
Lịch sử đưa ra những lời cảnh báo nghiệt ngã. Sau Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, Tổng thống Mỹ George H. W. Bush đã khuyến khích người dân Iraq nổi dậy – rồi lại đứng ngoài cuộc và chứng kiến Tổng thống Iraq Saddam Hussein tàn sát họ. Tại Libya năm 2011, chính quyền Obama đã làm điều ngược lại – can thiệp để bảo vệ thường dân chống lại nhà độc tài Muammar al-Qaddafi, nhưng cuối cùng lại chứng kiến sự thay đổi chế độ biến thành sự sụp đổ của nhà nước và nội chiến. Ngày nay, nếu người dân Iran nổi dậy và chế độ đàn áp, Trump sẽ phải đối mặt với một tình thế khó xử tương tự: đứng ngoài cuộc với cái giá phải trả khổng lồ cho uy tín của Mỹ hoặc dấn thân hoàn toàn và đối mặt với nguy cơ mở rộng phạm vi hoạt động, vướng mắc và hỗn loạn.
Thay vì giải quyết tình thế khó xử này, chính quyền Trump dường như đang làm cho nó trở nên trầm trọng hơn. Khi triển vọng thay đổi chế độ trong tương lai gần mờ nhạt, cả Hoa Kỳ và Israel dường như đang cân nhắc việc kích động sự chia rẽ nội bộ như một phương án dự phòng. Các báo cáo cho thấy CIA đang trang bị vũ khí cho lực lượng dân quân người Kurd ở miền bắc Iraq, trong khi Israel ném bom các trạm biên giới, đồn cảnh sát và các vị trí quân sự dọc theo biên giới phía bắc Iran-Iraq để mở đường. Những ngày gần đây, Trump đã ám chỉ rằng ông đang từ bỏ kế hoạch này, nhưng Israel thì không. Thật vậy, các nhà lãnh đạo Israel dường như coi việc gây bất ổn cho Iran là một phương án dự phòng ưu tiên nếu việc thay đổi chế độ tỏ ra bất khả thi, có khả năng đẩy Iran vào tình trạng phân mảnh quốc gia như ở Libya, Syria và Iraq sau năm 2003. Tại một quốc gia 90 triệu dân nằm ở ngã ba đường của lục địa Á-Âu, kết quả đó sẽ gây bất ổn sâu sắc, không chỉ đối với người dân Iran mà còn đối với lợi ích của Mỹ trong khu vực và xa hơn nữa.
CẢNH GIÁC
Ngay cả khi chiến tranh kết thúc vào ngày mai, một số câu hỏi và hệ quả chiến lược lớn vẫn sẽ còn tồn tại. Một trong số đó là vấn đề hạt nhân - và ở đây, sự không chắc chắn về cách đạt được mục tiêu của Trump là chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran thực sự đáng báo động. Tháng 6 năm ngoái, các thanh tra viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế ước tính rằng Iran nắm giữ hơn 400 kg uranium được làm giàu đến độ tinh khiết 60% - đủ vật liệu phân hạch, nếu được xử lý thêm, để chế tạo khoảng mười vũ khí hạt nhân. Sau các cuộc tấn công của Israel và Mỹ vào Iran cuối tháng đó, IAEA không còn có thể xác nhận quy mô và vị trí của kho dự trữ này. Nói một cách đơn giản, hiện tại không ai biết chính xác hàng trăm kilogram vật liệu phân hạch gần cấp độ vũ khí đang ở đâu hoặc làm thế nào để thu giữ chúng.
Một Iran bị tổn thương có thể nổi lên từ cuộc xung đột hiện tại với quyết tâm mạnh mẽ hơn trong việc vũ khí hóa khả năng hạt nhân còn lại của mình để răn đe các cuộc tấn công trong tương lai. Vấn đề này không thể giải quyết bằng cách ném bom. Trong trường hợp không thể triển khai một lượng lớn binh lính Mỹ hoặc Israel để bảo vệ vật liệu này, một lựa chọn cực kỳ rủi ro mà ông Trump được cho là đã cân nhắc, chính quyền sẽ cần phải đưa ra một kế hoạch cụ thể để giám sát hậu xung đột — một kế hoạch tập trung cụ thể vào việc xác minh vị trí kho dự trữ hiện có của Iran và bảo đảm quyền kiểm soát vật liệu đó trước khi nó có thể được vũ khí hóa. Nhưng đây chính xác là loại chiến lược ngoại giao trở nên bất khả thi khi mục tiêu cuối cùng của cuộc chiến vẫn chưa được xác định.
Ngoài những câu hỏi về mục tiêu trước mắt của cuộc chiến, còn có những câu hỏi lớn hơn về hệ lụy đối với việc bảo vệ lợi ích của Mỹ trên toàn thế giới. Trước chiến tranh, Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, được cho là đã bày tỏ lo ngại đáng kể rằng một cuộc xung đột kéo dài, cường độ cao ở Trung Đông có thể làm cạn kiệt các loại vũ khí quan trọng của Mỹ, làm suy yếu khả năng sẵn sàng ứng phó với các mối đe dọa ở những nơi khác. Những ngày đầu của cuộc chiến hiện tại đã chứng minh những lo ngại đó là đúng. Hoa Kỳ đã sử dụng hết một lượng lớn vũ khí tấn công tầm xa và một số lượng hạn chế các tên lửa đánh chặn phòng không cao cấp để bảo vệ các căn cứ của Mỹ, các quốc gia vùng Vịnh và Israel khỏi các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Với kho dự trữ vũ khí của Mỹ đã bị cạn kiệt và ngành công nghiệp quốc phòng đang phải vật lộn để tăng tốc sản xuất đủ nhanh để đáp ứng các yêu cầu cho các tình huống bất trắc tiềm tàng trong tương lai với Trung Quốc hoặc Nga, Ngũ Giác Đài có nguy cơ giành được một chiến thắng kiểu Pyrrhus, trong đó thành công ở Iran sẽ khiến Hoa Kỳ ít có khả năng răn đe hoặc đánh bại các hành động gây hấn lớn ở bất kỳ nơi nào khác.
Thách thức đó càng trở nên phức tạp hơn bởi viễn cảnh hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ sẽ cần phải ở lại Trung Đông trong nhiều tháng hoặc nhiều năm sau khi các chiến dịch quân sự lớn kết thúc, bị ràng buộc bởi các nhiệm vụ kiềm chế hậu chiến, các hoạt động trấn an các đối tác vùng Vịnh đang lo lắng, và các yêu cầu tham gia vào các cuộc phản công định kỳ khi Iran chắc chắn sẽ cố gắng xây dựng lại quân đội của mình. Đó chính xác là những gì đã xảy ra sau Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, thiết lập sự hiện diện thường trực của quân đội Mỹ ở Trung Đông để kiềm chế Saddam Hussein, điều vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. Ngày nay, đây là vũng lầy mà những người ủng hộ chiến tranh tuyên bố đang tránh được bằng cách chấm dứt mối đe dọa từ Iran một lần và mãi mãi. Tuy nhiên, Washington có thể một lần nữa lại đang lao thẳng vào đó.
Có một nghịch lý đau lòng ở đây. Sự phô trương sức mạnh quân sự của Mỹ thật đáng kinh ngạc, và các đối thủ sẽ ghi nhận điều đó. Nhưng Hoa Kỳ có thể bước ra khỏi cuộc chiến này với lực lượng quân sự bị dàn trải quá mức, suy yếu, mất vị thế, và do đó yếu hơn so với Trung Quốc và Nga trong nhiều năm tới.
KẾT THÚC CUỘC CHIẾN
Câu hỏi lớn nhất có lẽ là cuộc chiến này có ý nghĩa gì đối với trật tự quốc tế trong tương lai. Cho đến nay trong năm nay, Hoa Kỳ đã tiến hành hai chiến dịch quân sự lớn — chống lại Venezuela và Iran — mà không có sự tham gia của các liên minh quốc tế rộng lớn, sự cho phép của Liên Hợp Quốc, hoặc cơ sở pháp lý vững chắc. Chính quyền Trump đã phát động cuộc chiến này mà không có sự bỏ phiếu của Quốc hội và không đưa ra lập luận tình báo thuyết phục cho người dân Mỹ theo cách mà ngay cả lập luận thiếu sót cho cuộc chiến tranh Iraq cũng đã được đưa ra trong những tháng trước khi cuộc xâm lược diễn ra.
Các nhà lãnh đạo ở Moscow và Bắc Kinh đang theo dõi sát sao diễn biến của cuộc xung đột, không phải vì họ không tán thành việc loại bỏ các đối thủ, mà vì sự sẵn sàng hành động đơn phương của Mỹ, nằm ngoài các ràng buộc pháp lý truyền thống, khiến Washington khó có thể nắm giữ vị thế chuẩn mực cao hơn nếu và khi Nga tiếp tục gây hấn với các nước láng giềng hoặc Trung Quốc xâm lược Đài Loan. Mỗi chuẩn mực mà Hoa Kỳ làm suy yếu hiện nay là một chuẩn mực mà họ không thể buộc người khác tôn trọng trong tương lai.
Chiến tranh không được đánh giá dựa trên việc nó bắt đầu tốt đẹp như thế nào. Họ được đánh giá dựa trên kết cục của cuộc chiến – và liệu quốc gia khởi xướng cuộc chiến sẽ mạnh hơn hay yếu hơn khi tiếng súng cuối cùng im lặng. Các binh sĩ Mỹ thực hiện những chiến dịch này đang phục vụ với tinh thần chuyên nghiệp phi thường, nhưng điều đó không thể thay thế cho sự rõ ràng về mục đích. Những câu hỏi đang được đặt ra một cách lặng lẽ ngay lúc này chính là những câu hỏi sẽ quyết định cuối cùng liệu cuộc chiến này có đáng để chiến đấu hay không.
https://www.foreignaffairs.com/iran/what-endgame-iran
NVV