2026-06-07
Cuba : Chờ đợi hồi kết của một thời đại cộng sản
Khủng hoảng năng lượng, thiếu lương thực, biểu tình âm ỉ nổ ra, Washington gia tăng áp lực trong khi báo chí quốc tế đổ về La Habana…Sáu thập niên sau cách mạng Castro, nhiều người Cuba tin rằng hòn đảo đang tiến gần một bước ngoặt lịch sử.
La Habana giữa bóng tối và phẫn nộ
Courrier International trích dịch tờ El Estornudo ở La Habana, cho biết đối mặt với nạn thiếu thực phẩm, thuốc men, không có xăng dầu và điện, người dân Cuba đang kiệt quệ. Họ lo sợ một sự can thiệp quân sự của Mỹ, nhưng đồng thời cũng muốn chế độ Castro sụp đổ.
Bài phóng sự mô tả đường phố La Habana, với mùi rác cháy và không khí nặng nề căng thẳng. Một người dân tên Marta Elena Quintana cho biết khá giống với những ngày trước thời điểm 11/07/2021, khi những cuộc biểu tình chống chính quyền quy mô làm rung chuyển đảo quốc ; nhưng phẫn nộ cùng với sợ hãi cao hơn. « Dân đói khổ, không điện, không xăng. Chúng tôi sẽ ra sao nếu tất cả bùng nổ ? ». Đã nhiều tháng qua, dầu Venezuela không có một giọt, Mêhicô và Nga ngưng gởi trừ một tàu dầu Nga đến cách đây hơn một tháng.
Không có dự trữ chiến lược, mạng lưới điện Cuba rơi vào hôn mê. Cúp điện kéo dài 18 thậm chí 22 tiếng đồng hồ, bệnh viện phải hoãn các cuộc giải phẫu, thức ăn trong tủ lạnh hư hỏng và tinh thần người dân cũng xuống dốc. Carlos Roberto Mendoza, tài xế taxi kể, ban đêm không ngủ được vì nóng và suy nghĩ ngày mai biết cho con ăn gì. « Chính quyền tiếp tục đổ tại cấm vận, nhưng đã hơn 60 năm qua chúng tôi bị cấm vận nhưng chưa bao giờ khốn khổ như vậy. Đất nước này được quản lý tồi, tham nhũng khủng khiếp và hệ thống đã tàn hơi ».
Báo chí quốc tế đổ về Cuba, linh cảm một biến cố lớn
Trong bối cảnh đó, ống kính của báo chí quốc tế nhắm vào La Habana, các nhà báo bám trụ tại đây với linh cảm sẽ đưa tin được về sự kiện địa chính trị lớn nhất những năm gần đây tại châu Mỹ la-tinh : hồi kết của mô hình cộng sản kể từ 1959. Hôm thứ Tư 13/05, tại San Miguel del Padrón ở La Habana mấy chục người dân phẫn nộ tập hợp trước trụ sở chính quyền ngay trong thanh thiên bạch nhật, tại nhiều khu phố khác, bản hợp xướng xoong chảo ban đêm lại vang lên, những thùng rác bị đốt…Đêm đó những xe tải chở các « bê-rê đen », đơn vị đặc biệt của của bộ nội vụ tiến vào các « điểm nóng ». Internet bị cúp ở nhiều nơi, kịch bản giống như mùa hè 2021.
Courrier International dẫn nhận xét của Jorge Alberto Ramos, một cư dân khu Plaza de la Revolución, người dân biểu tình mỗi ngày vì họ chẳng còn gì để mất. Nhưng nỗi sợ còn đó, chẳng biết ở phía nào, sợ bùng nổ như hôm 11/07. Hiện giờ La Habana hỗn loạn, chính quyền bất động, người trung lưu dao động giữa hy vọng thay đổi và lo sợ sẽ còn khốn khổ thêm. Hôm 14/05, giám đốc CIA John Ratcliffe hạ cánh xuống Cuba để gặp các quan chức bộ nội vụ và Raul Guillermo Rodriguez Castro tức « Raulito », cháu ngoại của Raul Castro. Vài giờ sau đó, chính quyền Cuba rốt cuộc đã chấp nhận 100 triệu đô la viện trợ nhân đạo của Mỹ, sẽ do giáo hội Công giáo phân phối.
Sự giận dữ của dân chúng không chỉ vì cúp điện, mà âm ỉ từ nhiều thập niên hứa hão, dự báo phát triển vô nghĩa, tham nhũng đáng xấu hổ ở mọi cấp độ Nhà nước, và một hệ thống kinh tế giết đi mọi sáng kiến cá nhân. Gần đây Washington chính thức khởi tố Raul Castro vì cái chết của những công dân Mỹ trên chiếc máy bay bị bắn hạ năm 1996. Một người dân La Habana tóm tắt tình hình : « Cộng sản hết thời rồi ». Đàn áp, sách nhiễu vẫn diễn ra, đường phố tiếp tục rối loạn. Trong một bài phóng sự khác, phóng viên Le Monde Magazine gặp gỡ các bác sĩ trẻ Cuba. Với đồng lương chết đói tương đương 10 đô la một tháng, họ phải làm thêm nghề tay trái, người đi bán cà phê, làm tóc và móng tay cho khách để kiếm sống.
Cuba và Hoa Kỳ : 145 kilomet và hơn một thế kỷ ám ảnh
L’Express giải thích « Giữa Cuba và Hoa Kỳ là chuyện trong nhà ». Ám ảnh về đảo quốc là do sự gần gũi về địa lý và một lịch sử chung. Trong tất cả các cuộc chiến tranh và khủng hoảng hiện nay (Iran, Ukraina, Trung Đông, Venezuela, Cuba, Đài Loan), chỉ duy nhất có Cuba là mang ý nghĩa như chính sách nội bộ Mỹ.
Hồi năm 1898, quân đội Mỹ tham gia việc phi thực dân hóa hòn đảo trong chiến tranh Tây Ban Nha-Hoa Kỳ. Sau đó Mỹ chiếm đóng Cuba cho đến khi độc lập năm 1902, Washington vẫn duy trì các căn cứ hải quân – cờ Mỹ vẫn phấp phới trên Guantanamo – và có ảnh hưởng lớn, cho đến khi Fidel Castro xuất hiện năm 1959.
Trong những thập niên kế tiếp, hàng triệu người Cuba chạy sang Hoa Kỳ tị nạn. Họ có được những thành tựu kinh tế quan trọng, biến Miami thành nơi tập trung người Mỹ la-tinh, hội nhập vào đời sống chính trị hơn tất cả các sắc dân Mỹ la-tinh khác. Nhiều người gốc Cuba còn đặt chân vào Quốc Hội và đặc biệt có một ngoại trưởng : Marco Rubio mà cha mẹ sinh ra ở đất nước quê hương điệu cha-cha-cha.
Đối với những người Cuba ở hai bên bờ eo biển Florida, giờ tính sổ đã điểm. Những người lưu vong ủng hộ Trump muốn trả thù, nhưng làm thế nào, tiến quân sang chiếm đảo quốc chăng ? Lầu Năm Góc muốn bằng mọi giá tránh việc mở ra một mặt trận mới, không loại trừ khả năng đấu tranh du kích. Bắt cóc một thành viên gia đình Castro theo kiểu Maduro ? Không đủ để làm chế độ sụp đổ. Bóp nghẹt kinh tế đảo quốc 10 triệu dân ? Có thể dẫn đến làn sóng di tản ồ ạt sang Florida, điều mà Donald Trump lo ngại nhất.
Tóm lại không có giải pháp nào làm Nhà Trắng hài lòng, nhưng giữ nguyên trạng thì lại càng không. Chỉ có một điều chắc chắn là Hoa Kỳ muốn duy trì sự thống trị tại châu Mỹ, không để một ngày nào đó Nga hay Trung Quốc ngự trị tại nơi cách bờ biển nước Mỹ chỉ có 145 kilomet. Cũng như hồi thế kỷ 19, chiến lược « phòng thủ » này diễn ra trước hết ở Cuba.
Siết quân đội Cuba, Trump đánh vào túi tiền của chế độ
Le Monde cuối tuần cho biết « Trump nhắm vào quân đội để làm Cuba nghẹt thở ». Các công ty ngoại quốc hợp tác với Gaesa, tập đoàn kinh tế của quân đội cho đến ngày 05/06 phải ngưng mọi hoạt động liên quan nếu không muốn bị trừng phạt. Chuỗi khách sạn Blue Diamond của Canada, Iberostar và Melia của Tây Ban Nha, Archipelago International của châu Á loan báo chấm dứt kinh doanh với Cuba, công ty hàng hải Pháp CMA CGM và Hapag-Lloyd của Đức ngưng vận chuyển.
Le Point nói về « Ám ảnh Cuba ». Số 300 drone của Cuba hướng về Guantanamo liệu có đóng vai trò các hỏa tiễn Nga năm 1962 ? Nhưng như vậy đã đủ để Trump bấm nút « thay đổi Cuba ». Nhà sử học François David cho rằng sau khi tống khứ Noriega ở Nicaragua năm 1989, lẽ ra Hoa Kỳ đã phải kết thúc một tình trạng bất thường vào lúc Liên Xô đang suy tàn : sự hiện diện của một chế độ mác-xít chỉ cách có 175 kilomet. Nhưng động thái duy nhất của Washington chỉ là duy trì cấm vận thương mại có từ 1962.
Nếu vượt qua lằn ranh đỏ của Mỹ xưa nay, Donald Trump có thể chữa lành vết thương do Iran gây ra. Với chủ thuyết Donroe, Trump hy vọng thành công trong khi những người tiền nhiệm đều thất bại : đưa trở lại vòng ảnh hưởng Mỹ một hòn đảo có được sau chiến tranh 1898 nhờ tổng thống Theodore Roosevelt. Một chiến thắng mang tính biểu tượng mà không tốn kém bao nhiêu, mà ông không thể bỏ qua vào thời điểm sắp đến bầu cử giữa kỳ.
Donald Trump, vị cứu tinh bất đắc dĩ ?
The Economist nhìn dưới một góc độ khác : « Liệu Donald Trump có thể là người cứu vãn Cuba ? ». Niềm tin ý thức hệ đã gây tổn hại cho người dân đảo quốc suốt 70 năm qua, và đã đến lúc cho chủ nghĩa hoài nghi một cơ hội. Thực phẩm, thuốc men, điện và nước sạch đều khan hiếm, nhưng người dân Cuba không thể trông chờ vào đảng Cộng sản cầm quyền. Các nhà lãnh đạo là những người ngoan cố và cô độc. Lo sợ mở cửa sẽ khiến bị mất quyền kiểm soát, họ kẹt cứng trong thế kháng cự trước quốc gia láng giềng giàu nhất thế giới.
Đồng thời, người dân trên đảo cũng có thể đổ lỗi cho một nhóm khác : những người Mỹ gốc Cuba theo đường lối cứng rắn. Đành rằng chính quyền Trump đã cắt nguồn dầu lửa, gia tăng trừng phạt khiến các nhà đầu tư bỏ chạy, gởi đặc nhiệm đi bắt đồng minh Nicolás Maduro của Cuba. Nhưng đây là sự tiếp nối cấm vận từ nhiều thập niên, các tổng thống và Quốc Hội Hoa Kỳ liên tiếp nhượng bộ cộng đồng Cuba lưu vong vốn là khối cử tri quan trọng nhất là Florida - nơi có hơn 1 triệu công dân Mỹ gốc Cuba. Đảo quốc từ 1959 đã trở thành một mặt trận giữa thế giới tự do và cộng sản. Ngay cả khi Liên Xô đã sụp đổ, người Cuba vẫn được ưu tiên cho tị nạn.
Giấc mơ Cuba hậu Castro
Tại Miami, Orlando Gutiérrez-Boronat, tổng thư ký Hội đồng Kháng chiến Cuba cho rằng thay đổi sẽ diễn ra theo kiểu Ba Lan, Tiệp Khắc năm 1989 với « một chút Rumani ». Marcell Felipe, giám đốc Bảo tàng Mỹ về cộng đồng Cuba nhận định « Venezuela không phải là mô hình chấp nhận được đối với Cuba ». Kịch bản lý tưởng theo ông là một sự chia rẽ trong chính quyền La Habana, nhờ đó tìm được một nhân vật có thể lật đổ chế độ, mang lại nền dân chủ. Nhưng nhà cựu ngoại giao Ricardo Zúñiga khẳng định các cố vấn của Trump không tìm ra được vì « Chế độ không hoạt động theo cách ấy. Đó là một liên minh những người có súng và quyết tâm duy trì quyền lực ».
Ông cho rằng những nỗ lực đối thoại trước đây đã bị cản trở bởi nỗi sợ hãi cải cách của chế độ Cuba, nhưng cũng bởi các tổng thống chỉ hứa hẹn khiêm tốn vì theo luật, chỉ có Quốc Hội mới có thể dỡ bỏ lệnh cấm vận. Ở đây, Donald Trump, một người không bận tâm đến pháp lý và Quốc Hội, có lợi thế. Joe Garcia, cựu dân biểu Dân Chủ cho rằng ông Trump có vị thế tốt hơn bất kỳ tổng thống tiền nhiệm nào để chấm dứt lệnh cấm vận.
Nếu Trump nói rằng sẽ tiêu diệt Cuba bằng chủ nghĩa tư bản và Marco Rubio tuyên bố sẽ có bầu cử trong ba năm nữa, người Mỹ gốc Cuba sẽ chấp nhận. Tại Quốc Hội, nếu một số đảng viên Cộng Hòa nổi loạn, Dân Chủ sẽ ủng hộ ông Trump bỏ cấm vận vì lý do nhân đạo. Một số người Mỹ gốc Cuba thực dụng nhận xét ông Trump ít cực đoan hơn ông Rubio. Theo The Economist, nếu đàm phán mang lại kết quả, Donald Trump xứng đáng với giải Nobel hòa bình mà ông mong muốn.
Chiến tranh Iran và nỗi lo trên đồng lúa Việt Nam
Trong hồ sơ về hậu quả của chiến tranh Iran, Courrier International trích dịch bài viết của The Strait Times « Tại Đông Nam Á, trồng lúa liệu có thể còn sinh lợi ? ». Trước tình trạng giá hóa chất và vận chuyển tăng vọt, nông dân trồng lúa Việt Nam và Thái Lan sẽ phải bán gạo ngon với giá cao hơn, hoặc là chịu lỗ lã. Ông Nguyễn Thanh Giang, nông dân ở An Giang cho biết giá mua lúa hiện nay bằng năm ngoái, trong khi giá thành sản xuất cao hơn nhiều vì dầu diesel và các nguyên liệu khác đều tăng. Rất nhiều nông dân có lẽ sẽ không gieo hạt vào mùa tới.
Tại Thái Lan, nông dân và các nhà xuất khẩu cũng đang căng thẳng vì lạm phát. Chuỗi cung ứng rối loạn, giá dầu tăng, kinh tế bất ổn. Irak năm 2025 mua của Thái Lan 1 triệu tấn gạo, nhưng các tàu nay không thể đi qua eo biển Hormuz. Việt Nam hiện thời chưa bị tác động nhiều, nhưng nếu chiến tranh kéo dài sẽ khó khăn.
Ông Đỗ Hà Nam, chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết xuất khẩu gạo chủ yếu sang các thị trường kế cận như Trung Quốc, Philippines. Manila là khách hàng lớn nhất, chiếm 40 % xuất khẩu gạo của Việt Nam nhưng giá vận chuyển tăng mà giá bán không tăng người ta sẽ quay sang trồng loại khác. Đối với các nhà xuất khẩu Việt Nam, khó khăn nhất là giá vận chuyển tăng 25-35 % vì tàu phải đi vòng, cộng với giá bảo hiểm tăng.
Chuyên gia Hoàng Trọng Thụy ghi nhận nhà nông và thương lái bị giảm hẳn lợi nhuận vì các hợp đồng được ký từ năm ngoái với giá rẻ, họ đành chấp nhận để cạnh tranh với Thái Lan và Ấn Độ. Năm 2025 Việt Nam có lượng gạo dự trữ nửa triệu tấn, nhưng năm nay chỉ tiêu dự trữ 420.000 tấn khó đạt. Đây còn là vấn đề an toàn lương thực. Ông Nguyễn Thanh Giang còn là chủ tịch một hợp tác xã nông nghiệp, đi đầu trong việc dùng drone để gieo hạt, tưới và bón phân, chủ trương chuyển từ ba vụ sang làm hai vụ, sản lượng ít hơn nhưng bán giá cao hơn.
Zelensky và cánh cửa cuối cùng dành cho Putin
Liên quan đến chiến tranh ở Ukraina, Le Figaro số cuối tuần ghi nhận « Sau khi oanh kích Saint-Pétersbourg, Zelensky chìa ra cây sào cho Putin », nhưng tổng thống Nga từ chối gặp gỡ. Trong lá thư ngỏ gởi đến Vladimir Putin và nhiều nước khác, tổng thống Ukraina đề nghị gặp trực tiếp đồng nhiệm Nga và ngưng bắn toàn diện ngoài mặt trận. Zelensky viết : « Đó là một sự kiện lịch sử mà ông biết rõ : Khi nước Nga đã chán ngán, thay đổi sẽ đến ». Có thể hiểu là hãy hành động trước khi quá muộn đối với Putin.
Kiev đã hủy diệt 2/5 năng lực xuất khẩu dầu khí của Nga, mỗi tháng có 35.000 lính Nga tử trận. Trong nước bất bình đang tăng lên cùng với vật giá và internet bị cắt. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhận định Nga sẽ không đạt nổi các mục tiêu ở Ukraina, Hạ Viện thông qua dự luật tăng trừng phạt Nga và hỗ trợ Ukraina, con ngựa thành Troie Viktor Orban thì đã thất bại đau đớn. Tuy nhiên tất cả còn tùy thuộc vào Vladimir Putin, người đã gây chiến.
Phát ngôn viên Dmitri Peskov cười nửa miệng, nói rằng Volodymyr Zelensky « lúc nào cũng có thể đến Matxcơva ». Một nhà ngoại giao Ukraina bình luận « Để bị bắt hoặc bị đầu độc… ». Vladimir Putin trả lời « niet » với lá thư. Ông kêu gọi « Các đồng chí binh sĩ, thủy quân lục chiến, sĩ quan, tướng lãnh, cả nước đang nhìn vào các đồng chí (…) Hãy tiếp tục chiến đấu ! ». Trả lời phỏng vấn Le Figaro Magazine, nhà đối lập lưu vong Mikhail Khodorkovski khẳng định « Không ai trong vòng thân cận của Vladimir Putin ủng hộ chiến tranh, ngoại trừ ông ta ».
Kiểm soát trí thông minh nhân tạo : Vấn đề cấp thiết
Chuẩn bị cho cuộc bầu cử tổng thống năm tới, Le Point dành hồ sơ để bàn luận về tình trạng của cánh hữu Pháp. L’Express đăng khuôn mặt thủ lãnh cực tả Pháp trên trang nhất, chạy tít « Cơn ác mộng Mélenchon ». Courrier International nói về « Cú sốc kinh tế từ chiến tranh Iran », The Economist quan tâm đến « Sự trỗi dậy của Gen-Z xã hội chủ nghĩa ». Le Nouvel Obs đăng ảnh bốn ông chủ của OpenAI, Anthropic, Meta, SpaceX, với dòng tựa « Trí thông minh nhân tạo : Các tiên tri giả »
Trong bài xã luận, Le Nouvel Obs đặt câu hỏi, liệu có phải một làn gió chống lại trí thông minh nhân tạo (AI) đang thổi đến, vì những tác động có thể là tai hại cho xã hội ? Trong vài tháng qua, lo ngại đang gia tăng trên toàn thế giới trước sự mở rộng không kiểm soát của công nghệ mang tính cách mạng này. Tại quốc gia đã khai sinh ra những đại gia AI, nghi ngại ngày càng nhiều về việc làm, tác động môi trường và việc sử dụng trong quân sự. Những người khổng lồ công nghệ hứa hẹn về một tương lai tươi sáng những hầu như không che giấu được những mâu thuẫn và khát vọng quyền lực.
Các trung tâm dữ liệu ngốn rất nhiều nước và điện, văn nghệ sĩ tố cáo tác phẩm của mình bị nuốt chửng và có nguy cơ bị AI thay thế. Quan trọng hơn, AI đặt ra một câu hỏi mang tính sống còn đối với những người đương thời : Chúng ta sẽ xây dựng loại xã hội nào nếu các mối quan hệ và kỹ năng của con người – học hỏi, sáng tạo, giao tiếp – bị máy móc thay thế ? Thông điệp « Magnifica Humanitas » (Nhân loại tuyệt vời) của Đức giáo hoàng Lêô XIV hôm 25/05 đã gây tiếng vang lớn khi kêu gọi ngăn chặn trí thông minh nhân tạo « thống trị nhân loại ». Ngài nhấn mạnh các quốc gia và xã hội dân sự cần cấp bách nắm quyền kiểm soát một công nghệ đang có nguy cơ tuột khỏi tầm tay.