2026-03-12
Những nguy hiểm của một Iran yếu kém
Làm thế nào một nền Cộng hòa Hồi giáo bị tổn thương vẫn có thể đe dọa thế giới?
(Afshon Ostovar, Foreign Affairs, 12/3/2026)
Sau gần hai tuần tấn công dữ dội, Cộng hòa Hồi giáo Iran đang yếu hơn bao giờ hết trong lịch sử. Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel đã giết chết phần lớn giới lãnh đạo, bao gồm cả Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei, phá hủy phần lớn hải quân, làm suy yếu nghiêm trọng chương trình tên lửa và chôn vùi các cơ sở hạt nhân. Các vụ đánh bom đã san phẳng các bộ ngành chính phủ, đồn cảnh sát và các tòa nhà quân sự. Ngay cả trụ sở của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo – hay IRGC, thể chế quyền lực nhất của đất nước – cũng bị biến thành đống đổ nát.
Nhưng mặc dù Cộng hòa Hồi giáo đang suy yếu, nó vẫn chưa bị đánh bại hoàn toàn. Chế độ đã chọn con trai cứng rắn của Khamenei, Mojtaba, để kế vị ông làm lãnh đạo, lựa chọn sự liên tục trong vị trí quan trọng nhất của chế độ thần quyền. Các quan chức chính phủ thống nhất ủng hộ chiến dịch trả đũa mà Iran đang tiến hành chống lại Hoa Kỳ và các đồng minh, và IRGC vẫn hoạt động. Cộng hòa Hồi giáo vẫn rất có khả năng gây bạo lực đối với các đối thủ, các nước láng giềng và người dân của mình.
Nếu chế độ này giữ vững quyền lực, chắc chắn nó sẽ rơi vào tình thế vô cùng khó khăn. Các chương trình chiến lược mà nước này đã dành hàng thập kỷ để phát triển (như cơ sở hạ tầng tên lửa và làm giàu uranium) đã bị suy yếu nghiêm trọng. Quan hệ với các nước láng giềng đang trong khủng hoảng, và nền kinh tế đang suy yếu. Nhưng ngay cả khi gặp khó khăn, các quan chức vẫn có khả năng bám vào những gì họ biết: kháng cự và gây hấn. Không có khả năng tự vệ và năng lực ngày càng suy giảm, họ có thể sẽ quay trở lại thói quen cũ và chấp nhận những rủi ro mới. Điều đó có nghĩa là họ có thể trả đũa bằng cách thực hiện nhiều hành động khủng bố hơn, một công cụ chi phí thấp mà chế độ này đã thành thạo. Về lâu dài, các quan chức Iran cuối cùng có thể sẽ lao vào việc chế tạo vũ khí hạt nhân. Nói cách khác, một Iran yếu sẽ vẫn rất nguy hiểm.
GẶT HÁI VÀ GIEO TRÒNG
Kể từ khi thành lập năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran đã nỗ lực trở thành cường quốc thống trị Trung Đông. Các nhà lãnh đạo của nước này đã đổ hàng tỷ đô la vào các lực lượng dân quân ủy nhiệm, các chương trình tên lửa đạn đạo, lực lượng hải quân và các cơ sở hạt nhân với hy vọng lật đổ trật tự do Hoa Kỳ kiểm soát trong khu vực và biến Trung Đông thành một thành trì của phong trào kháng chiến Hồi giáo.
Để theo đuổi tham vọng của chế độ, các nhà lãnh đạo đã tạo ra một loạt các thể chế thường chồng chéo nhau — quan trọng nhất là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Dưới quyền lực của Ali Khamenei, IRGC được trao quyền xây dựng mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran, thiết lập lực lượng tên lửa và máy bay không người lái của đất nước, và mài giũa năng lực hải quân ở Vịnh Ba Tư. IRGC cũng giành được ảnh hưởng to lớn đối với chính sách đối ngoại và an ninh nội bộ của Iran. Cuối cùng, tổ chức này thậm chí còn thống trị cả chính trường trong nước Iran. Họ chỉ huy lực lượng bán quân sự Basij của đất nước, có nhiệm vụ đảm bảo người dân Iran trung thành với chế độ. Để làm được điều đó, Basij đã xây dựng các căn cứ trên khắp các thành phố và thị trấn của Iran, đôi khi đặt chúng trong các nhà thờ Hồi giáo hoặc các công trình tôn giáo khác. Các thành viên Basij thường xuyên được triển khai trong thời kỳ bất ổn dân chúng, đóng vai trò là lực lượng tiền tuyến trong việc chống lại sự bất đồng chính kiến.
Trong nhiều thập kỷ, những nỗ lực này nhìn chung đã thành công. IRGC đã tận dụng sự hỗn loạn do các cuộc chiến tranh ở Trung Đông tạo ra để nuôi dưỡng các nhóm vũ trang trên khắp khu vực. Iran đã sử dụng tên lửa và máy bay không người lái để gây sức ép lên các nước láng giềng Ả Rập và đe dọa Israel cũng như lực lượng Mỹ. Người dân Iran bình thường không được hưởng lợi từ các chương trình này; trên thực tế, chi tiêu quân sự và các lệnh trừng phạt nhắm vào chương trình hạt nhân của Iran đã khiến người dân nước này khốn khổ hơn. Tuy nhiên, cách tiếp cận của IRGC đã biến Cộng hòa Hồi giáo thành một cường quốc, đến năm 2023, đã kiểm soát hiệu quả một vùng rộng lớn ở Trung Đông — từ Lebanon đến Iraq.
Tuy nhiên, sự ngoan cố và liều lĩnh của chế độ này lại trở thành con dao hai lưỡi. Sự gây hấn liên tục có thể đã mở rộng ảnh hưởng của Iran, nhưng nó đã làm suy yếu nền kinh tế Iran và gây ra xung đột với Israel. Các cuộc tấn công vào Israel ngày 7 tháng 10 năm 2023 do Hamas, một lực lượng thân Iran ở Gaza, thực hiện là bước ngoặt. Israel không chỉ chĩa súng vào Hamas; mà còn tiêu diệt các lực lượng ủy nhiệm của Iran ở Lebanon và các vị trí của IRGC ở Syria. Tehran đã đáp trả sự gây hấn đó bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái quy mô lớn vào lãnh thổ Israel vào tháng 4 và tháng 10 năm 2024. Nhưng Israel đã đánh chặn hầu hết các cuộc tấn công này và sử dụng sức mạnh quân sự vượt trội của mình để vô hiệu hóa hệ thống phòng không của Iran. Vào tháng 6, Israel đã tiến hành cuộc chiến kéo dài 12 ngày chống lại Iran, đỉnh điểm là chiến dịch ném bom của Mỹ phá hủy các địa điểm làm giàu uranium ngầm được phòng thủ kiên cố nhất của Iran.
Trong những tháng tiếp theo, Tehran đã sửa chữa càng nhiều khả năng này càng tốt. Với sự giúp đỡ của Trung Quốc, chế độ này đã khôi phục lại ngành công nghiệp tên lửa của mình. Iran cũng bắt đầu xây dựng các địa điểm mới có thể được sử dụng cho các hoạt động hạt nhân. Nhưng những hoạt động này đã gửi đi thông điệp sai lầm đến các đối thủ của họ, và đến cuối tháng 2 năm 2026, lực lượng Mỹ và Israel bắt đầu một cuộc tấn công để hoàn thành những gì họ đã bắt đầu: sự phá hủy hoàn toàn các năng lực quân sự và hạt nhân chủ chốt của Iran.
Vì Tehran không thể bảo vệ bầu trời của mình (do hệ thống phòng không bị tàn phá), họ đã không thể ngăn chặn các cuộc tấn công này. Kết quả là, chế độ này đã chọn cách lôi kéo toàn bộ khu vực vào cuộc chiến với hy vọng rằng các cuộc tấn công vào các nước Ả Rập vùng Vịnh và sự gián đoạn ngành công nghiệp dầu mỏ sẽ gây áp lực buộc Washington phải nhượng bộ. Nhưng Tehran sẽ không thể tiếp tục tấn công các nước láng giềng vô thời hạn vì họ chỉ có một số lượng máy bay không người lái và tên lửa nhất định. Và ngay cả khi chiến lược của họ thành công, thiệt hại vẫn sẽ làm suy yếu Cộng hòa Hồi giáo.
KHỦNG BỐ LÊN NGÔI
Iran biết rằng họ không thể đánh bại Israel và Hoa Kỳ về mặt quân sự. Do đó, họ đã áp dụng một mục tiêu đơn giản hơn và khả thi hơn nhiều: sự sống còn. Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kêu gọi người dân Iran nổi dậy, nhưng chỉ riêng chiến dịch không kích không thể loại bỏ được lực lượng và vũ khí mà chế độ sử dụng để đàn áp các cuộc biểu tình. Trong khi đó, những người ủng hộ Cộng hòa Hồi giáo – bao gồm các quan chức dân sự, chỉ huy lực lượng an ninh, binh lính và tình nguyện viên Basij – đã thể hiện sự đoàn kết và khả năng phục hồi đáng nể.
Nếu chế độ này vượt qua được chiến dịch do Mỹ dẫn đầu, họ có thể sẽ tuyên bố chiến thắng. Họ sẽ đưa ra tuyên bố này trên cơ sở đạo đức, khẳng định rằng họ đã thành công trong việc chống lại một cuộc chiến do hai trong số những quân đội mạnh nhất thế giới tiến hành và nhằm mục đích chấm dứt hệ thống Hồi giáo. Những tuyên bố như vậy đã giúp chế độ này duy trì sự thống nhất trong cuộc chiến gần tám năm với Iraq vào những năm 1980 và cho phép họ coi cuộc xung đột thảm khốc đó, vốn đã giết chết hàng trăm nghìn người Iran, là một chiến thắng của Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Sau cuộc chiến đó, chế độ này đã chuyển sang trả thù, nhắm vào cả nội bộ và bên ngoài. Cơ sở hạ tầng của đất nước đang sụp đổ, nền kinh tế tan nát, và người dân kiệt sức, nhưng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lại đang trỗi dậy, và họ đã lợi dụng cuộc xung đột để hợp pháp hóa quyền lực chính trị đang mở rộng của mình và dập tắt phong trào cải cách mới nổi. Các nhà lãnh đạo Iran cũng bị thúc đẩy bởi khát vọng trả thù và đã chuyển sang khủng bố để trút giận. Ví dụ, năm 1994, các lực lượng ủy nhiệm của Iran đã cho nổ tung tòa nhà Hiệp hội Tương trợ Israel-Argentina ở Buenos Aires, giết chết 85 người.
Chế độ này có thể đi theo con đường tương tự nếu sống sót qua cuộc chiến hiện tại. Sau cùng, họ sẽ trở nên cay đắng, xấu hổ và đầy thù hận — và chẳng còn gì để mất. Do đó, chế độ này có thể tiến hành một loạt các cuộc tấn công trả thù nhằm vào người Mỹ, người Israel, người Canada hoặc người châu Âu sống ở các nước thứ ba. Các cơ quan tình báo thường có thể ngăn chặn những nỗ lực như vậy, nhưng không phải lúc nào cũng vậy; ví dụ, Hezbollah đã sát hại du khách Israel tại sân bay Burgas của Bulgaria năm 2012. Nếu chế độ này gia tăng số lượng các vụ tấn công khủng bố, thì sẽ có nhiều vụ thành công hơn. Và bất chấp nguồn lực suy giảm, Iran có khả năng vẫn tổ chức được những cuộc tấn công như vậy. Như vụ 11/9 đã cho thấy, khủng bố không cần tên lửa, máy bay không người lái hay hải quân để thực hiện các vụ giết người hàng loạt. Chúng chỉ cần ý chí và một lý tưởng.
Ngoài ra còn có nguy cơ Iran sẽ vội vàng chế tạo vũ khí hạt nhân nếu vẫn giữ kho dự trữ uranium được làm giàu cao. Các quan chức Iran thường nhắc đến phán quyết tôn giáo chính thức của Khamenei cấm chế tạo vũ khí hạt nhân như một lý do tại sao Tehran sẽ không bao giờ tạo ra vũ khí hạt nhân. Nhưng giờ đây Khamenei đã qua đời, sắc lệnh của ông không còn ràng buộc nữa. Thay vào đó, Mojtaba sẽ đưa ra phán quyết của riêng mình. Và với điểm yếu quân sự sâu sắc hiện tại của Iran, ông ta hoàn toàn có thể quyết định rằng vũ khí hạt nhân là cần thiết để khôi phục khả năng răn đe.
MỨC ĐỘ GÂY HẤN TỐI ĐA
Một kết cục tồi tệ cho Iran không phải là điều chắc chắn. Có khả năng các phần tử thực dụng trong chế độ sẽ thuyết phục các đồng nghiệp của họ đạt được thỏa thuận với Washington, trong đó họ từ bỏ hàng thập kỷ gây hấn và tham vọng hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Nhà lãnh đạo tối cao mới – người có cha, mẹ và vợ đã thiệt mạng trong chiến tranh – khó có thể chấp nhận một sự thỏa hiệp như vậy. Nhưng đó sẽ là cách tốt nhất để ông ta củng cố chế độ của mình và mở đường hướng tới việc được một kiểu chính quyền hợp pháp nào đó trong dân chúng. Thậm chí đó có thể là con đường khôn ngoan nhất đối với cá nhân ông ta và các quan chức cấp cao khác trong chính phủ, những người đều có nguy cơ bị lực lượng Israel và Mỹ giết hại. Bất kể chiến tranh kết thúc khi nào và điều gì xảy ra tiếp theo, an ninh của Iran đã bị phá vỡ hoàn toàn. Các quan chức nước này sẽ vẫn dễ bị tổn thương.
Nhưng sự thận trọng chưa bao giờ là một trong những đặc điểm của Cộng hòa Hồi giáo. Hết lần này đến lần khác, chế độ thần quyền đã chứng minh rằng mục tiêu của nó là thúc đẩy chương trình nghị sự ý thức hệ hẹp hòi của mình, chứ không phải giúp đỡ người dân Iran. Thay vì thỏa hiệp, chế độ này đã làm cho đất nước nghèo đi, giết hại hàng ngàn công dân của chính mình và gây chiến với các lực lượng quân sự mạnh hơn nhiều. Khó có khả năng chế độ sẽ thực hiện những thay đổi thực chất nếu sống sót qua chiến dịch này. Thay vào đó, nhóm lãnh đạo bất mãn còn lại có thể dẫn Iran đi vào một con đường tăm tối hơn nữa.
https://www.foreignaffairs.com/middle-east/dangers-weak-iran
NVV