2026-08-17
Tin giả - Lịch sử lâu đời (Phần I)
(John Maxwell Hamilton, RCP, 17/8/2026)
Năm 1896, một nhà báo dũng cảm đưa tin về cuộc cách mạng Cuba chống lại ách thống trị thực dân đã ba lần vượt qua chiến tuyến của Tây Ban Nha để phỏng vấn các thủ lĩnh phiến quân. Chuyến đi cuối cùng của William Francis Mannix vào nội địa Cuba được thực hiện theo yêu cầu của lãnh đạo chính phủ phiến quân, Salvador Cisneros Betancourt. Tổng thống Cisneros muốn phóng viên gan dạ này mang về một lời kêu gọi khẩn thiết xin sự ủng hộ từ người dân Mỹ.
Những bài báo hấp dẫn của Mannix đã xuất hiện trên trang nhất của tờ New York Times và các tờ báo hàng đầu khác. Sau khi Tây Ban Nha trục xuất Mannix khỏi Cuba, ông được mời phát biểu trước Hiệp hội Địa lý Quốc gia và các cuộc họp danh giá khác. Lời kêu gọi của Cuba đã được công bố trong Biên bản Quốc hội. “Tôi hoan nghênh và tán thành từng lời trong lời kêu gọi tuyệt vời đó,” Thượng nghị sĩ John T. Morgan của Alabama, người ủng hộ sự can thiệp của chính phủ Mỹ để giúp đỡ quân nổi dậy Cuba, đã nói.
Các tờ báo hàng đầu của quốc gia đã lên án việc Tây Ban Nha trục xuất Mannix khỏi Cuba. Tờ Washington Star, một tờ báo khác cũng đăng tải các bài viết của Mannix, cho biết ông bị trục xuất "vì đã nói sự thật về quân nổi dậy và lý tưởng của họ."
Mannix đã đạt được một thành công vang dội trong lĩnh vực báo chí, nhưng đó không phải là điều mà các biên tập viên, nhà lập pháp hay độc giả của ông tưởng tượng. Ba chuyến đi vượt qua chiến tuyến của kẻ thù và những câu chuyện của ông, bao gồm cả lời kêu gọi Cisneros, đều là giả mạo. Mannix đã viết chúng khi đang ngồi trong quán bar của khách sạn Moscotte ở Havana hoặc trên hiên của khách sạn.
Trong một cuộc phỏng vấn trên Fox News vào tháng 10 năm 2017, Tổng thống Donald Trump nói, “Tôi thực sự đã khởi xướng toàn bộ chuyện ‘tin giả’ này.” Ông gọi đó là “một trong những thuật ngữ hay nhất mà tôi từng nghĩ ra.” Nhưng việc làm tin giả có một lịch sử lâu dài. Không nhà báo nào vượt qua được Mannix về khả năng bịa đặt ở Cuba, nhưng nhiều người đã đi theo bước chân ông trên hòn đảo này. Việc bịa đặt giật gân của họ đã đạt đến mức độ đến nỗi một cuốn sách dài đã được dành riêng cho chủ đề này vào đêm trước khi Hoa Kỳ tham chiến với Tây Ban Nha. Cuốn sách có tên là “Facts and Fakes About Cuba.”
Bài viết này và hai bài tiếp theo sẽ đưa ra cái nhìn về ba khía cạnh của tin giả: lịch sử lâu đời của nó, sức hấp dẫn đối với người đọc và hậu quả của tin giả chính trị.
Sức mạnh của công nghệ hiện đại trong việc làm ô nhiễm dòng thông tin đã khiến tin giả trở nên đáng sợ và mới mẻ. Các bot của Nga tràn ngập Internet với những câu chuyện kinh hoàng không hề xảy ra. Các nhà hoạt động chính trị tạo ra các video do AI tạo ra về những bài phát biểu đáng khinh mà đối thủ của họ không hề đưa ra. Người anh em điên rồ của bạn lan truyền trên mạng xã hội rằng những người ủng hộ Tổng thống Trump đã dàn dựng các vụ ám sát nhằm vào ông. Về vấn đề sau, một cuộc khảo sát gần đây của NewsGuard/YouGov cho thấy gần một phần ba người Mỹ tin rằng ít nhất một trong ba vụ ám sát nhằm vào Trump là dàn dựng.
Công nghệ hiện đại là một yếu tố khuếch đại cho sự giả dối. Nhưng công nghệ không phải là nguyên nhân gốc rễ. Điểm khởi đầu và luôn luôn là con người: những người vì nhiều lý do khác nhau muốn đánh lừa, và những người vì nhiều lý do khác nhau thấy sự giả dối thỏa mãn hơn sự thật. Tin giả đã có từ rất lâu trước khi máy tính, truyền hình, radio, máy đánh chữ hay máy in ra đời.
Lịch sử loài người là lịch sử của cuộc chiến giữa sự thật và dối trá. Người Hy Lạp cổ đại đã tạo ra các vị thần theo hình ảnh của chính họ bằng cách đặt tên cho chúng là Apate (gian lận), Dolos (mưu mẹo) và Pheme (tin đồn). Nhà thơ La Mã Virgil đã viết trong sử thi "Aeneid" về nữ thần Tin đồn: "Sự pha trộn đáng sợ giữa sự thật và dối trá của nàng. Nàng say sưa hát về chúng trong bóng tối. Và tất cả mọi người đều nghe thấy những gì nàng đang hát."
Một trong những nơi mà tin đồn lan truyền là ở một góc phố đông đúc gần Piazza Navona. Bắt đầu từ thế kỷ 16, người La Mã đã lén lút đặt những mẩu giấy nhắn tin ác ý sai sự thật về các nhân vật công chúng lên bức tượng Pasquino, người trong truyền thuyết được cho là một thợ may và người hài hước địa phương. Tên gọi của những mẩu giấy nhắn tin dối trá này vẫn còn tồn tại đến ngày nay với tên gọi là pasquinades (những bài thơ châm biếm).
* Tin đồn bịa đặt
Trong những năm dẫn đến Cách mạng Pháp, nhà sử học Robert Darnton đã ghi nhận rằng nước Pháp ngập tràn thông tin sai lệch. Craque là tiếng lóng chỉ tin giả. Từ này bắt chước âm thanh gãy của cành cây xung quanh Cây Crakow ở Paris, nơi mọi người tụ tập giống như người Anh tụ tập tại Nhà thờ Thánh Paul. Nhà thờ Thánh Paul, nơi bán các tờ rơi và trao đổi chuyện phiếm, được gọi là "nơi đúc ra tất cả những lời nói dối nổi tiếng".
Một bước ngoặt trong tin giả xuất hiện vào những năm 1620, khi nhà in Nathaniel Butter ở London xuất bản tờ báo thương mại tiếng Anh đầu tiên được đăng nhiều kỳ, "Tin tức của tuần này". Ngay khi tờ báo của Butter và những tờ báo tương tự xuất hiện, các nhà phê bình tinh tường đã chế giễu sự ra đời của "tin tức được tô vẽ" (buttered news).
Tờ báo của Butter không thể xuất hiện nếu không có chữ in đúc rời và máy in, nhưng công nghệ này đã tồn tại được một thời gian. Điều thay đổi là sự xuất hiện của tầng lớp trung lưu ngày càng tăng, những người biết đọc và có lợi tức khả dụng để mua tin tức – ngay cả những tin tức có nguồn gốc đáng ngờ.
Butter và những người cùng ông kinh doanh báo chí chỉ mới bắt đầu hiểu về báo chí. Đôi khi họ đăng những tin tức cũ nhất trước, như thể để giữ mọi thứ theo thứ tự. Chính quyền Anh đã hạn chế họ bằng cách cấm xuất bản tin tức trong nước. Buộc phải ra nước ngoài, họ dựa vào các báo cáo gián tiếp, càng giật gân càng tốt. Một bài báo điển hình có nội dung: "Một hiện tượng kỳ lạ ở Rome, của hai đội quân hùng mạnh", trận chiến trên không của họ được theo sau bởi một cơn bão "máu và lửa từ trời". Theo một nhà sử học, "Khoảng một phần mười số báo đầu tiên này chứa đựng một số loại hiện tượng kỳ lạ, ảo ảnh, hoặc mục về sự ra đời quái dị", chẳng hạn như cặp song sinh trai gái được sinh ra từ một con bò Thụy Sĩ.
* Không phải tất cả những điều sai sự thật đều là giả mạo
Chúng ta cần làm rõ định nghĩa. Tin giả là sự xuyên tạc có chủ đích. Một lỗi sai về mặt sự thật trên báo chí không phải là tin giả. Đó chỉ là một sai sót. Sai sót đó có thể do việc thu thập tin tức cẩu thả hoặc do sơ suất vô tình. Nó có thể dẫn đến việc sa thải phóng viên. Nhưng tác giả không có ý định lừa dối. Đó không phải là một trò bịp bợm.
Các chính trị gia thấy thuận tiện khi bỏ qua những sự khác biệt nhỏ trong định nghĩa này. Họ làm mất uy tín những tin tức thực tế khiến họ trông tồi tệ bằng cách gọi đó là “tin giả”. Họ trở thành những kẻ làm giả.
Thuật ngữ tin giả thường xuyên xuất hiện tràn lan trên các trang báo Mỹ vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Mỗi ngày, độc giả đều bắt gặp những tiêu đề như sau: “Tin giả độc hại.” “Lại tin giả.” “Một chút tin giả.” “Tin giả đáng lo ngại.” “Thêm ‘tin’ giả.” “Những câu chuyện giả mạo lan truyền.” “Tin giả. Giáo hoàng đã chết 22 lần trong 5 năm.”
Thói quen làm giả thông tin đã giảm dần trong suốt thế kỷ 20. Thứ nhất, chi phí thành lập một tờ báo mới tăng vọt, khiến những kẻ gian lận khó lòng sa vào con đường chính trị bẩn thỉu. Thứ hai, sự cạnh tranh khốc liệt giành độc giả đã đẩy những tờ báo kém lợi nhuận nhất ra khỏi thị trường. Những tờ báo còn lại nhận thấy họ kiếm được nhiều tiền hơn bằng cách cạnh tranh dựa trên độ tin cậy. Các bài báo thẳng thắn, dựa trên sự thật thu hút nhiều độc giả hơn so với tin tức mang tính đảng phái. Các nhà quảng cáo thích thấy sản phẩm của họ được quảng bá trên các ấn phẩm đáng tin cậy.
Tất nhiên, một số tờ báo là ngoại lệ. Tờ New York Graphic tự xưng là "Chỉ có sự thật" rồi lại ngang nhiên nói dối. Rất lâu trước khi công nghệ hiện đại cho phép làm giả ảnh, tờ Graphic đã ghép khuôn mặt người thật vào những cơ thể được tạo dáng. Những bức ảnh giả này xuất hiện cùng với những câu chuyện tình yêu cô đơn được bịa đặt.
Nhiều năm sau, những bài báo giả vẫn xuất hiện trên các tờ báo. Năm 1980, tờ Washington Post đoạt giải Pulitzer với bài báo "Thế giới của Jimmy", một câu chuyện về một cậu bé 8 tuổi nghiện heroin do phóng viên Janet Cooke bịa đặt. Một bài báo giả trên tờ New York Times năm sau đó lại giống hệt bài của William Mannix ở Cuba. Nhà báo tự do Christopher Jones, được tạp chí của tờ Times thuê, đã bịa ra một câu chuyện chi tiết về việc dành một tháng với các chiến binh Khmer Rouge đang lẩn trốn ở Campuchia. Ông ta chưa bao giờ rời khỏi Tây Ban Nha.
Nhưng các chuẩn mực đạo đức đã được thiết lập vào thời điểm đó. Tờ Graphic phá sản năm 1932. Nợ nần của nó lên tới hàng triệu đô la. Tờ Post đã đưa ra một lời xin lỗi dài dòng và trả lại giải Pulitzer. Khi tờ New York Times nhận ra rằng Jones có thể không trung thực, tổng biên tập đã giao cho ba phóng viên điều tra để xác định chắc chắn rằng câu chuyện là bịa đặt, rồi sau đó đã xin lỗi một cách chân thành.
Giờ đây, chúng ta lại quay trở lại thời kỳ báo chí hào nhoáng, nhưng vì lý do ngược lại với lý do chúng ta đã bỏ lại chúng phía sau. Các phương tiện truyền thông truyền thống, hay còn gọi là các phương tiện truyền thông lâu đời, vẫn tiếp tục hoạt động, mặc dù với số lượng ít hơn và lợi nhuận thường thấp hơn. Trong khi đó, một làn sóng truyền thông mới, thiếu trách nhiệm đã nổi lên. Chi phí gia nhập thấp, và đạo đức thường bị coi là phiền toái. Các hãng tin này cũng háo hức làm giả thông tin như Nathaniel Butter và William Mannix.
Sự thu hút của chúng ta đối với những kẻ làm giả như vậy sẽ là chủ đề của Phần II.
https://www.realclearpolitics.com/articles/2026/08/17/fake_news_part_i_the_long_history_154415.html
BỔ TÚC
Vụ William Francis Mannix năm 1896 kể trên đã dẫn đến vụ chìm tàu USS Maine (1898).
Khi chiến hạm USS Maine của Mỹ phát nổ bí ẩn tại cảng Havana (Cuba), hai ông trùm truyền thông đối đầu lúc bấy giờ là William Randolph Hearst và Joseph Pulitzer đã dùng các tờ báo của mình để đổ lỗi cho Tây Ban Nha mà không có bằng chứng. Chúng được đưa vào Biên bản Nghị trường Mỹ, khiến các chính trị gia và công chúng Mỹ phẫn nộ dữ dội với Tây Ban Nha. Khi bầu không khí thù địch giữa Mỹ và Tây Ban Nha đã bị những kẻ như Mannix đẩy lên đỉnh điểm suốt hai năm, Mỹ đã cử chiến hạm USS Maine đến cảng Havana. Khi con tàu này phát nổ bí ẩn vào ngày 15/2/1898, các ông trùm "báo chí vàng" (như Hearst và Pulitzer) lập tức tận dụng tâm lý bài Tây Ban Nha vốn có để kết tội họ mà không cần bằng chứng, khiến phát sinh chiến tranh giữa Mỹ Và Tây Ban Nha.
Lịch sử đã chứng kiến nhiều bê bối "tin giả" chấn động, nơi những câu chuyện thêu dệt, thông tin tuyên truyền hoặc trò lừa bịp tinh vi được công bố như sự thật để đánh lừa công chúng.
* Trò lừa mặt trăng vĩ đại — "The Great Moon Hoax" (1835)- Tờ The New York Sun đã xuất bản loạt 6 bài viết khẳng định nhà thiên văn học nổi tiếng Sir John Herschel đã chế tạo ra một chiếc kính viễn vọng khổng lồ có thể nhìn thấy sự sống trên Mặt Trăng. Bài báo mô tả chi tiết những cánh rừng tươi tốt, các dòng sông, đàn bò rừng và đỉnh điểm là việc phát hiện ra những sinh vật lai người có cánh như dơi ("người dơi") đang xây dựng đền thờ. Công chúng hoàn toàn tin sái cổ khiến lượng lượng phát hành của tờ báo tăng vọt. Đến khi chuỗi bài viết bị vạch trần là sản phẩm châm biếm và thêu dệt hoàn toàn vài tuần sau đó, công chúng lại tỏ ra thích thú thay vì tức giận, và tờ báo cũng không bao giờ phải đính chính.
* Trò lừa bịp "Nhật ký của Hitler" (1983) - Tạp chí tin tức Stern của Đức tuyên bố họ đã phát hiện ra 60 tập nhật ký bí mật của Adolf Hitler và gọi đây là "cú hích báo chí của thế kỷ". Tạp chí Stern đã trả 9,3 triệu Deutsche Marks (tương đương 3,8 triệu USD thời bấy giờ) để mua các tài liệu này. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, các chuyên gia pháp y đã chứng minh cuốn nhật ký là một sản phẩm giả mạo vụng về được viết trên giấy và mực thời hiện đại. Sự việc gây ra nỗi nhục nhã lịch sử cho tòa soạn, đồng thời khiến kẻ làm giả và tay phóng viên tìm ra tài liệu phải ngồi tù.
* Chiến dịch "Infektion" (Thập niên 1980)- Vào thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh, cơ quan tình báo KGB của Liên Xô đã phát động một chiến dịch tung tin giả quy mô lớn trên toàn cầu. Họ đã cài cắm thành công các câu chuyện giả mạo vào truyền thông quốc tế, tuyên bố rằng HIV/AIDS là một vũ khí sinh học do chính phủ Mỹ chế tạo tại Fort Detrick nhằm triệt hạ các nhóm dân tộc thiểu số. Tin giả này nhanh chóng lan truyền sang các mặt báo của hơn 80 quốc gia. Nó tạo ra các thuyết âm mưu sâu sắc, kéo dài trên diện rộng và làm xói mòn lòng tin vào ngành y tế công cộng suốt nhiều thập kỷ, minh chứng cho thấy tin giả do các quốc gia bảo trợ có thể bị vũ khí hóa nguy hiểm như thế nào trong các cuộc khủng hoảng sức khỏe.
* Stephen Glass và tạp chí The New Republic (1998) - Stephen Glass từng là một ngôi sao báo chí chính trị đang lên. Ông nổi tiếng với hàng chục bài viết vô cùng sống động và khó tin về các tin tặc, chính trị gia tham nhũng cùng những nhóm văn hóa dị biệt. Sau đó, cuộc điều tra từ tờ báo đối thủ Forbes Digital Tool vạch trần việc Glass tự bịa đặt hoàn toàn các nguồn tin, sự kiện, trích dẫn, thậm chí tạo cả trang web và hộp thư thoại giả để qua mặt bộ phận kiểm duyệt phòng tài liệu. Ông đã làm giả một phần hoặc toàn bộ 27 trên tổng số 41 bài viết của mình. Vụ bê bối này sau đó đã được dựng thành bộ phim nổi tiếng Shattered Glass.
* Jayson Blair và báo The New York Times (2003) - Jayson Blair, một phóng viên quốc gia của tờ báo hàng đầu nước Mỹ, liên tục xuất bản các bài viết độc quyền gây chú ý lớn về các sự kiện chấn động, điển hình như vụ bắn tỉa hàng loạt quanh khu vực Washington D.C. Một cuộc điều tra nội bộ cho thấy Blair đã đạo văn và bịa đặt thông tin cho hàng chục bài báo. Ông thường xuyên giả vờ đi công tác đến các thành phố khác nhưng thực chất chỉ ngồi tại căn hộ của mình ở Brooklyn để xào nấu lại thông tin từ ảnh và nguồn tin thông tấn. Bê bối nghiêm trọng này đã buộc hai tổng biên tập cấp cao nhất của tờ báo phải từ chức.
NVV dịch và bổ túc