NVV blog

 2026-05-07  

Sự kết thúc của chủ nghĩa Khomeini và tương lai của Hồi giáo Shia

(Ayaan Karan, RCD, 7/5/2026)

Từ năm 1979, chế độ Iran đã đầu tư mạnh vào việc định hình bản sắc chính trị của người Shia xung quanh chủ nghĩa Khomeini, lan rộng từ Bahrain đến Hoa Kỳ. Dựa trên các nguồn tư liệu Shia không thuộc phái Mười Hai Imam [thuộc giáo phái Ali - Imam là chức đại giáo sĩ], Khomeini đã đóng vai trò quyết định trong việc biến một cộng đồng vốn có truyền thống ôn hòa thành một cộng đồng cách mạng về chính trị. Nhưng sự sụp đổ của đế chế khu vực Iran và cái chết của Khamenei đặt ra câu hỏi: Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo với đạo Shia? Liệu người Shia sẽ quay trở lại tư duy chính trị ôn hòa hơn, hay một phong trào cực đoan hơn sẽ xuất hiện sau sự sụp đổ của phe Trục (the Axis - gồm Lebanon, Gaza và Houthis)? Câu trả lời là cả hai.

Theo truyền thống, đạo Shia Mười Hai Imam chưa bao giờ là một tôn giáo am hiểu chính trị. Chờ đợi sự xuất hiện của Imam thứ mười hai (Đấng Messiah), người Shia Mười Hai Imam có xu hướng ôn hòa và thực dụng về chính trị. Tuy nhiên, chủ nghĩa cực đoan dị giáo không phải là điều xa lạ với đức tin Shia. Trong phần lớn lịch sử Hồi giáo sơ khai, đa số người Shia không phải là người thuộc phái Mười Hai Imam, nhánh chiếm ưu thế ngày nay. Tôn giáo này là một mạng lưới các giáo phái khác nhau, nhiều trong số đó được gọi là Ghulat (Những kẻ quá khích). Các giáo phái Ghulat khác nhau về nhiều vấn đề, nhưng đặc điểm chung bao gồm chủ nghĩa tận thế, chủ nghĩa quân phiệt và chủ nghĩa cứu thế tập trung vào một nhà lãnh đạo lôi cuốn. Nhà lãnh đạo này hoặc sẽ tự xưng là đấng cứu thế hoặc được tôn vinh như vậy sau khi chết, buộc các Imam Shia Twelver phải dành thời gian để bác bỏ các nhánh Ghulat này và giữ cho Shia theo chủ nghĩa ôn hòa và dựa trên niyyah (ý định) chân chính. Nhưng sự trỗi dậy của một học giả lôi cuốn và năng động về chính trị đã đảo ngược tình thế và đe dọa chia rẽ Shia một lần nữa.

Ít nhất từ ​​những năm 1960, ý tưởng về một chính phủ do giáo sĩ Shia lãnh đạo, được gọi là Velayat-e-Faqih (Sự giám hộ của nhà luật học Hồi giáo), đã chiếm giữ tâm trí của giáo sĩ Ruhollah Khomeini. Ông ta lập luận rằng cho đến khi Imam thứ mười hai tái xuất hiện, tầng lớp giáo sĩ nên nắm quyền kiểm soát toàn diện chính phủ và xã hội với tư cách là đại diện của Imam. Tầng lớp giáo sĩ Shia coi chính trị là lĩnh vực của nhà lãnh đạo chính trị và bác bỏ lý thuyết của Khomeini là dị giáo.

Để ngăn chặn sự chia rẽ, các đối thủ giáo sĩ của Khomeini đã bị bắt giữ và các trường dòng của họ bị đóng cửa. Trường dòng Hawza ở Qom bị chiếm đoạt, và chương trình giảng dạy của nó nhanh chóng được thay đổi để phù hợp với Velayat-e-Faqih. Theo thời gian, Iran bắt đầu đào tạo các giáo sĩ theo chủ nghĩa Khomeini và bịt miệng các giáo sĩ Shia truyền thống.

Nhưng sự nắm quyền của Khomeini không chỉ mang tính tôn giáo; nó còn mang tính chính trị. Chủ nghĩa Khomeini áp dụng một chiến lược tập trung vào "sự kháng cự vĩnh cửu". Như lãnh đạo Hezbollah Naim Qassem đã nói, "Đối với chúng tôi, sự kháng cự là một tầm nhìn xã hội trên mọi phương diện, bởi vì đó là sự kháng cự về quân sự, văn hóa, chính trị và truyền thông." Theo quan điểm của Khomeini, xã hội Shia nên phục tùng người đại diện của Imam trên Trái đất, chính là ông ta, người sẽ lãnh đạo một cuộc kháng chiến được khoác lên mình lớp vỏ tôn giáo chống lại những kẻ áp bức phương Tây. Về mặt bản thể học, đó không phải là triết lý Ghulat vì Khomeini đã không tự xưng mình là đấng cứu thế hay thần thánh. Nhưng chính quan điểm cho rằng chế độ là tiền thân của Imam thứ mười hai đã ngầm gieo vào đó ý niệm rằng thời kỳ tận thế đang đến gần, đặt nền móng cho một Ghulat hiếu chiến trỗi dậy trở lại để chuẩn bị cho sự xuất hiện của Imam thứ mười hai.

Để thực hiện thông điệp về “sự kháng chiến vĩnh cửu”, các cộng đồng Shia ở Lebanon và vùng Vịnh đã được hỗ trợ vật chất để tổ chức các nhóm chiến binh theo chủ nghĩa Khomeini. Những người Shia vốn yếu thế trước đây đang hình thành một bản sắc chính trị tập trung vào việc chống lại sự áp bức. Mặc dù hầu hết các Imam đều cố tình tránh xa chính trị, chế độ Iran vẫn được tôn vinh như là đại diện trần gian của Imam thứ mười hai. Hơn nữa, các phong trào do người Sunni lãnh đạo như phong trào Palestine đã bị Khomeini lợi dụng để giành được sự ủng hộ từ người Hồi giáo và các phong trào chống thực dân trên toàn thế giới. Kết hợp các yếu tố của Hồi giáo Shia Mười Hai phái, chủ nghĩa cứu thế và chủ nghĩa Thế giới thứ ba, Khomeini đã xây dựng một chế độ toàn trị lấy chính ông làm hiện thân của công lý thiêng liêng chống lại sự áp bức.

Tuy nhiên, sau những tổn thất lớn trong khu vực và tình trạng bất ổn trong nước, chế độ Iran và phe Trục dường như đang ở thế yếu cuối cùng. Vậy còn lại gì cho bản sắc chính trị của người Shia? Hiện tại có hai con đường. Thứ nhất là quay trở lại chủ nghĩa im lặng. Không có chế độ, người Shia có thể từ bỏ chủ nghĩa Khomein và hội nhập vào Trung Đông mới, ưu tiên tiến bộ và phát triển hơn là kháng chiến vĩnh viễn. Thứ hai là khả năng cực đoan hóa hơn nữa của những người Shia theo chủ nghĩa Khomein. Trong lịch sử, cái chết của các thủ lĩnh Ghulat đã dẫn đến sự gia tăng chủ nghĩa tận thế. Trong kịch bản này, đức tin Shia sẽ bị chia rẽ bởi những nhóm dị giáo có niềm tin tương tự như chủ nghĩa tận thế của ISIS, tin rằng sự thất bại của Iran là dấu hiệu của ngày tận thế và nhiệm vụ của họ là đẩy nhanh sự xuất hiện của Imam thứ mười hai.

Khi người Shia ở Trung Đông bắt đầu phải đối mặt với sự giận dữ của các nhóm khác vì sự ủng hộ ngầm hoặc công khai của họ đối với tham vọng đế quốc của Iran, nguy cơ cực đoan hóa của người Shia tăng lên theo cấp số nhân. Tại Lebanon, người Shia đang bị chính những người Lebanon khác đổ lỗi và quấy rối vì cho rằng Hezbollah đã kéo cả nước vào cuộc xung đột. Các nhóm dân quân Sunni cực đoan tiếp tục quấy rối và giết hại người Alawite ở Syria mà hầu như không có biện pháp pháp lý nào để đối phó. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất gần đây đã bắt đầu trục xuất công dân Iran. Ở nhiều nơi, người Shia đã tự gây ra sự bị gạt ra ngoài lề và bị đàn áp cho chính mình. Như đã thấy với cuộc cách mạng Sunni ở Iraq và Syria, sự cô lập nhóm kết hợp với chủ nghĩa cực đoan tôn giáo có thể dẫn đến nổi dậy.

Để ngăn chặn sự trỗi dậy của một cuộc nổi dậy "Khameneist", hai bên phải can thiệp: giáo sĩ Hawza ở Najaf và Hoa Kỳ.

Sau Chiến dịch Tự do Iraq, giáo sĩ ở Najaf, đứng đầu là Ayatollah Sistani, đã được các quan chức chính quyền Bush coi là một thể chế quan trọng trong việc làm giảm bớt sự phản đối của người Shia Iraq đối với lực lượng liên quân. Sistani nổi tiếng với việc khuyên người Shia Iraq không nên cản trở cuộc xâm lược của Mỹ và chấm dứt tình trạng bế tắc giữa quân đội Mỹ và lực lượng của Muqtada al-Sadr tại Thánh đường Imam Ali năm 2004.

Nhánh Hồi giáo Shia ôn hòa, đại diện bởi Hawza của Najaf, vẫn được coi là nguồn tư vấn tôn giáo đáng tin cậy nhất đối với người Shia trên toàn thế giới. Sistani chưa bao giờ tán thành hệ thống kiểm soát của giáo sĩ được áp dụng ở Iran và bác bỏ quan điểm về sự kháng chiến vĩnh viễn trên toàn thế giới, ông thích làm việc một cách hòa bình trong khuôn khổ hệ thống quốc gia. Mặc dù có ảnh hưởng này, Ayatollah Sistani nhìn chung đã tránh chỉ trích chế độ Iran để ngăn chặn sự chia rẽ nội bộ trong cộng đồng Shia. Tuy nhiên, trong các cuộc trò chuyện riêng, ông đã nói rõ rằng ông phản đối những hành động khiêu khích liên tục của phe Trục Iran gây nguy hiểm cho người Shia.

Trong cuộc chiến Lebanon năm 2024, Sistani đã gửi một thông điệp riêng cho Hezbollah nói rằng, “Lebanon không nên bị lôi kéo vào các cuộc chiến phục vụ các chương trình nghị sự nước ngoài làm sâu sắc thêm nỗi đau khổ của người dân nước này.”

Nếu Sistani thực sự muốn bảo vệ người Shia, đã đến lúc phải bác bỏ trò hề về sự thống nhất nội bộ này và nhận ra rằng do sự kiêu ngạo của Khomeini và Khamenei, Hồi giáo Shia đang có nguy cơ tan rã thành hỗn loạn. Coi chủ nghĩa Khomeini như một sự lệch lạc tạm thời trong Hồi giáo Shia sẽ là tốt nhất. Do đó, các bước tiếp theo của Sistani nên là ra lệnh thanh trừng những người theo chủ nghĩa Khomeini khỏi tất cả các thể chế ở Najafi, ra lệnh cho Hezbollah và Hashd al-Shaabi (các lực lượng ủy nhiệm của Iran ở Lebanon và Iraq) giải giáp và công khai từ bỏ hệ thống Velayat-e-Faqih.

Về mặt chính trị, Hoa Kỳ, quốc gia bảo đảm an ninh cho khu vực, phải thực hiện mọi biện pháp có thể để ngăn chặn một cuộc nổi dậy thảm khốc của người Shia có thể đẩy toàn bộ khu vực vào hỗn loạn. Trong lịch sử, Hoa Kỳ đã theo đuổi chính sách nhân đạo để bảo vệ những người dễ bị tổn thương trên thế giới, như người Hồi giáo Bosnia, người Yazidi ở Iraq và người Kitô giáo Nigeria. Những bước đầu tiên sẽ là gây áp lực lên chính quyền Syria của al-Sharaa để bảo vệ các nhóm thiểu số Alawite và Shia khỏi sự quấy rối và sát hại, khuyên các đồng minh rằng những lời lẽ mô tả cuộc xung đột Iran hiện tại như một liên minh Mỹ-Sunni chống lại người Shia sẽ chỉ tạo ra thêm khủng bố, và thông báo cho Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), Israel và khu vực rộng lớn hơn rằng Hoa Kỳ sẽ không dung thứ cho việc nhắm mục tiêu vào người Shia trong khu vực vì lý do giáo phái.

Tóm lại, Trung Đông đang đứng trước ngã ba đường, không chỉ về địa chính trị mà còn về tôn giáo. Bóng dáng khủng bố của Khomeini có thể đang mờ dần, nhưng hệ tư tưởng của ông ta vẫn còn in đậm trong tâm trí người Shia bình thường. Nếu những người theo chủ nghĩa hòa bình không nắm quyền kiểm soát, tôn giáo này có thể bị chia rẽ trong tương lai gần. Đồng thời, nếu Hoa Kỳ không giúp tạo ra các điều kiện vật chất để ngăn chặn chủ nghĩa cực đoan, mối đe dọa lớn cuối cùng trong khu vực đang trên bờ vực sụp đổ có thể không còn quan trọng về lâu dài. Đã đến lúc hợp tác với những người bạn cũ của chúng ta ở Najaf và tạo ra một Trung Đông mới. Thành công sẽ quyết định liệu khu vực này sẽ trở thành một vùng đất hòa bình mới hay một vùng đất chiến tranh cũ.

https://www.realcleardefense.com/articles/2026/05/07/the_end_of_khomeinism_and_the_future_of_shiism_1181168.html

 

NVV