2026-03-08
RFI ĐIỂM TUẦN BÁO PHÁP
Trục tội ác : Khi Israel và Mỹ đối đầu chế độ thần quyền Iran
(Thụy My, RFI, 8/3/2026)
Cuộc
chiến tranh ở Trung Đông chiếm tít trang bìa của tất cả các tuần báo ra
kỳ này. L'Express có hẳn một hồ sơ mang tên « Buổi hoàng hôn của Hồi
giáo cực đoan », Le Point nói về « Sách đen của các giáo sĩ ». Courrier
International chạy tít « Iran : Cuộc chiến tranh đầy rủi ro », Le Nouvel
Obs nêu ra « Thách thức của chiến tranh Iran », The Economist cho rằng
đây là « Một cuộc chiến không có chiến lược ».
* « Trục tội ác » tái hiện trong khung cảnh Iran
Trong
bài xã luận « Trục tội ác không còn trả lời nữa », L’Express nhận định
vụ tấn công vào Teheran hôm 28/02 đã bộc lộ những hạn chế của một liên
minh chủ yếu bằng những lời hùng biện, có lợi ích khác nhau. Việc Trung
Quốc và Nga không giúp Iran là bằng chứng.
Cụm từ « trục tội ác »
ban đầu được nhắc đến trong cuộc họp các cố vấn của ông George W. Bush
sau các vụ khủng bố ngày 11 tháng Chín. Trong bài diễn văn về tình
trạng Liên bang vào tháng Giêng, tổng thống Hoa Kỳ xếp các nước đã hỗ
trợ Ben Laden và quân Hồi giáo vào « trục tội ác » : Iran, Irak và Bắc
Triều Tiên. Khái niệm mượn từ Đệ nhị Thế chiến được dùng cho cuộc chiến
chống lại cái ác của phe tân bảo thủ Mỹ trước chiến tranh Iran 2003, sau
đó rơi vào quên lãng cho đến khi Nga xâm lăng Ukraina năm 2022.
Lần
này trục tội ác đã rõ : Các chế độ độc tài chống phương Tây của
Vladimir Putin, Tập Cận Bình, Ali Khamenei và Kim Jong Un – bốn khuôn
mặt của ngày tận thế nắm tổng cộng 84 năm quyền lực. Giáo sư Guillaume
Lasconjarias của đại học Sorbonne cho rằng đây chỉ là khái niệm đạo đức
của Mỹ chứ trên thực tế không có trục này. Không có tổ chức, liên minh
quân sự lẫn thư ký thường trực, thậm chí không có cả mục đích chung.
Nhưng Bình Nhưỡng, Bắc Kinh, Teheran và Matxcơva rất tâm đầu ý hợp vì có
cùng sự căm ghét các giá trị phương Tây.
Tuy nhiên khi các hỏa
tiễn của Israel và Mỹ xuyên thủng bầu trời Teheran, Iran chẳng hề nhận
được sự trợ giúp của đồng minh nào, ngoài những bài diễn văn lên án. Nga
quá bận rộn với Ukraina không giữ lời hứa với đối tác chiến lược, Trung
Quốc thì chỉ lo mất nguồn cung dầu thô.
* Israel hưởng lợi chính, Trump gánh rủi ro
Cũng
theo L’Express, Benjamin Netanyahou là người hưởng lợi nhiều nhất : vừa
tống khứ được mối đe dọa tồn vong, vừa duy trì được tương lai chính
trị. Hai năm sau cái ngày đen tối nhất trong lịch sử Nhà nước Do Thái,
07/10/2023, thành tích của quân đội Israel và Mossad thật đáng nể :
Hamas bị chôn vùi, thủ lãnh Hezbollah bị tiêu diệt, nhà độc tài Syria
Bachar Al Assad lưu vong sang Matxcơva. Nhưng Bibi Netanyahou vừa có
được chiến lợi phẩm quý giá là cái chết của Khamenei. Quá kiêu ngạo, nhà
lãnh đạo Shia không nghĩ rằng thủ tướng Israel thuyết phục được tổng
thống Mỹ tung ra đòn sấm sét này.
Ông Donald Trump gánh lấy nhiều
rủi ro. Được bầu lên với lời hứa chấm dứt những cuộc « chiến tranh liên
miên », cử tri MAGA của ông không ưa những cuộc phiêu lưu quân sự, và
giá dầu tăng ảnh hưởng đến đời sống. Về địa chính trị, các đồng minh Ả
Rập hào phóng đầu tư để được bảo vệ, nay bị Iran tấn công. Netanyahou
không có những mối lo này. Đại đa số dân Israel sẵn sàng hy sinh nhiều
thứ để đổi lấy việc chấm dứt mối họa tồn vong. Cựu thủ tướng Yair Lapid,
đối thủ chính trị hung hăng nhất hoan nghênh « một cuộc chiến chính
đáng ».
Nếu diệt trừ hẳn được mối nguy Iran, Benjamin Netanyahou
sẽ là nhà lãnh đạo uy tín nhất kể từ khi Israel độc lập. Hezbollah lại
vừa tặng thêm món quà cho ông khi bắn pháo vào Israel – cơ hội bằng vàng
để Tsahal lại tấn công nam Liban. Israel cũng có thể nhắm vào mắt xích
cuối cùng của « trục kháng chiến » là phe Houthi ở Yemen. Việc Teheran
oanh kích các nước vùng Vịnh đã giúp tạo nên liên minh không chính thức
giữa Israel, Hoa Kỳ, Các tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhất và Ả Rập Xê Út
– điều mà hiệp ước Abraham không làm được trong thời bình.
* Châu Âu lúng túng trước cơ hội lịch sử
Về
phía châu Âu, L’Express cho rằng bên cạnh nghĩa vụ đạo đức là giúp
người Iran đuổi được chế độ toàn trị, còn là việc bảo vệ những lợi ích
thiết yếu. Tuần báo cho rằng châu Âu đã không phản ứng đúng với tầm vóc
cần có trong hồ sơ Iran.
Sững sờ trước cuộc can thiệp quân sự của
Mỹ và Israel, các nhà lãnh đạo châu Âu tỏ ra lúng túng. Tây Ban Nha lên
án, một số nước hoan nghênh, đa số tránh tỏ thái độ. Donald Trump không
phải là tổng thống Mỹ đầu tiên không quan tâm đến Hiến chương Liên Hiệp
Quốc. Nhưng đây là cơ hội lịch sử để chống lại và rất có thể là loại
trừ được một chế độ độc ác đã giao rắc khủng hoảng từ nửa thế kỷ qua tại
Cận Đông và xa hơn nữa.
Một chế độ coi phương Tây là mục tiêu
tấn công, nhất quyết muốn xóa bỏ Israel trên bản đồ thế giới, nhiều lần
khủng bố châu Âu đặc biệt là Pháp. Thần quyền Shia xúc tiến Hồi giáo cực
đoan nhất, đàn áp phụ nữ, hỗ trợ Nga xâm lăng Ukraina. Vì tất cả những
lý do trên, các nhà lãnh đạo châu Âu đã vuột mất cơ hội bày tỏ sự ủng hộ
Hoa Kỳ và Israel thay vì cứ kêu gọi xuống thang. Lẽ ra phải công khai
vui mừng khi đại giáo chủ Ali Khamenei, đao phủ của chính dân tộc ông ta
bị trừ khử.
Bên cạnh đó là nguy cơ khủng bố Hồi giáo lại nổi
lên, người tị nạn từ Iran, giá năng lượng tăng, tự do hàng hải, an ninh
của các nước đối tác ở Cận Đông. Dù muốn dù không, châu Âu không thể
tránh né được cuộc chiến này. Đức, Pháp, Anh ra thông cáo chung sẵn sàng
tiến hành các hành động phòng vệ, nhưng như vậy chưa đủ. Chiến tranh
Iran là cú sốc mới cho châu Âu, sau Ukraina, về địa chính trị, di dân,
sự lệ thuộc năng lượng, khiếm khuyết quân sự. Tốt nhất là nay nên giúp
đỡ Mỹ xử trí tốt nhất việc chuyển tiếp để Iran không trở thành một hố
đen khổng lồ ở sườn phía đông nam; và không nên đứng ngoài làm khán giả.
* Đòi hỏi luật pháp quốc tế hay diệt trừ cái ác ?
Le
Point cũng có cùng ý kiến, cho rằng nước Nga của Vladimir Putin lại mất
đi một đồng minh nhưng sẽ cố tỏ ra ôn hòa trong cuộc chiến Iran để đối
lấy việc Mỹ thôi hỗ trợ Ukraina. Trung Quốc đã âm thầm giúp Teheran về
tình báo, vũ khí và kinh tế, lợi dụng nguy cơ hỗn loạn ở Trung Đông để
chứng tỏ là một cực ổn định đối với các nước phương Nam.
Châu Âu
vốn luôn tách rời khỏi Lịch sử và thực tế, tự làm trò cười khi kêu gọi
kềm chế, xuống thang. Hoa Kỳ vừa nhắc nhở với thế giới trong đó có Trung
Quốc và Nga, chỉ có vũ lực là quan trọng trong kỷ nguyên của các đế chế
; và Mỹ vẫn là đại cường toàn cầu duy nhất. Hơn bao giờ hết, thế kỷ 21
tuân theo châm ngôn của La Fontaine : « Sức mạnh tạo nên lẽ phải ».
Xã
luận của tuần báo cánh hữu Le Point viết, chúng ta không ưa tổng thống
Mỹ vì đủ mọi lý do - như tính cách và thói con buôn của ông, nhưng không
phải vì vậy mà không ghi điểm khi ông xứng đáng. Đành rằng chiến dịch «
Cơn thịnh nộ kinh hoàng » và « Sư tử gầm » không phải là một cuộc dạo
chơi, cần phải chấm dứt sớm. Nhưng như lịch sử đã nhắc nhở, chế độ thần
quyền không hề học được gì từ những thất bại. Sớm hay muộn, Teheran sẽ
đe dọa hòa bình thế giới với vũ khí nguyên tử. Tại Pháp, không ít chính
khách, đặc biệt là cực tả, nhân danh « luật pháp quốc tế » để lên án
chiến dịch. Bên Mỹ nhiều người tử chối chấp nhận một quyết định mà họ sẽ
hoan nghênh nếu đó là do Biden, Obama hay Clinton.
* Khamenei, người bảo vệ cuối cùng của một cuộc cách mạng ma
Ngược
lại tuần báo thiên tả Le Nouvel Obs lo ngại, Trump sẽ còn đi đến đâu
trong cuộc phiêu lưu nguy hiểm này ? Ông có thực sự muốn triệt hại chế
độ thần quyền, hay biến thành chư hầu theo kiểu Venezuela sau khi giơ
cao chiếc thủ cấp của Khamenei ? Điều đáng lo nhất là bản thân Donald
Trump dường như cũng không biết. Một lần nữa ông xử sự như một sê-ríp
thô bạo với tầm nhìn ngắn hạn. Phải chăng Trump bị lây nhiễm từ
Netanyahou, mà những cuộc chiến không hồi kết đã trở thành phương cách
để duy trì quyền lực ?
Courrier International dịch bài viết của
The Atlantic « Khamenei, người bảo vệ cuối cùng của một cuộc cách mạng
ma », nhận định cái chết của người đã khép kín Iran là một bước ngoặt.
Chế độ Khamenei khống chế cuộc sống của 90 triệu người dân, chỉ định họ
có quyền thích ai, uống thức uống nào, phụ nữ phải quàng khăn kiểu nào,
có tỉ lệ hành quyết thuộc loại cao nhất thế giới chỉ sau Trung Quốc.
Khamenei có nhiệm vụ phải giữ gìn ngọn lửa cách mạng do Khomeyni truyền
lại, vốn được thắp lên cho một thế giới không còn tồn tại nữa. Rốt cuộc
con người luôn kêu gào « Mỹ phải chết ! », « Israel phải chết ! » đã mất
mạng dưới cú đòn khủng khiếp của Donald Trump và Benjamin Netanyahou.
* Hoàng hôn của chế độ thần quyền Iran
Trong
« Hồ sơ đen của các giáo sĩ », Le Point nhận định cái chết của đại giáo
chủ Khamenei báo trước hoàng hôn của một chế độ dựa trên khủng bố, tham
nhũng và cưỡng bức. Năm đầu tiên, sấm sét giáng xuống những cán bộ thời
chế độ cũ của quốc vương (chah) cùng với gia đình họ, kể cả những người
cộng sản đã liên kết. Một khuôn mặt nổi bật là Sadeg Khalkhali, lãnh
đạo các « tòa án cách mạng », biệt danh « Đao phủ » hay « Thẩm phán
chuyên treo cổ ». Từng là bệnh nhân tâm thần, ông ta cho phá hủy nhiều
di tích lịch sử. Sau thất bại của chiến dịch giải cứu con tin ở đại sứ
quán Teheran thời tổng thống Jimmy Carter tháng 11/1979, Khalkhali đã
trưng ra trước ống kính thi thể của các quân nhân Mỹ.
Cuối 1979,
một bức màn sắt ụp xuống đồng thời với việc ép buộc phụ nữ choàng khăn,
bằng Hiến pháp đặt cuộc sống người dân dưới sự kiểm soát của luật Hồi
giáo. Năm 1988, giáo chủ Khomeyni đặt ra « fatwa », ra lệnh hành quyết
tất cả các thành viên Moudjahidine Nhân dân (OMPI) bị bắt, một phong
trào chủ trương xã hội chủ nghĩa theo kiểu Iran. Trong hai tuần, 8.000
nam, nữ, trẻ em bị treo cổ kể cả công khai, đôi khi trên các cần cẩu. Vệ
binh Cách mạng được thành lập. Theo Mohsen Sazagara, một trong những
người sáng lập nay đang lưu vong, thì đó là một con quái vật bảy đầu :
quân sự, đàn áp, mafia, khủng bố, tài chánh, hỏa tiễn cùng với nguyên
tử, và liên kết với mafia Nga. Quái vật này tạo thành một nghiệp đoàn
tội phạm nắm giữ phân nửa nguồn lực và tổng sản phẩm nội địa Iran, đứng
đầu là ông trùm : đại giáo chủ Ali Khamenei.
Vệ binh Cách mạng
trở thành doanh nhân, chế độ thần quyền thành mafia, chuyển tiền bạc
chiếm đoạt được sang Các tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhất, Venezuela…Thế
hệ có học ban đầu nhường chỗ cho giới bình dân. Setad, tập đoàn ban đầu
quản lý tài sản của những người ủng hộ cựu vương, nay tịch biên tất cả
nhân danh đại giáo chủ. Thu nhập ước tính 100 đến 200 tỉ đô la không bị
Quốc hội kiểm soát. Gieo gió gặt bão, cảnh Israel hành quyết từ xa phe
nhóm của Khamenei chứng tỏ họ quá tự mãn, ngỡ rằng không có một thế lực
bên ngoài nào nắm được chiếc chìa khóa để đưa họ xuống địa ngục.
* Bernard-Henri Lévy : Chiến tranh ở Iran là chính nghĩa
Triết
gia Bernard-Henri Lévy trên Le Point đánh giá « Cuộc chiến tranh ở Iran
là chính nghĩa », theo mọi tiêu chí, từ thánh Augustin đến thánh Thomas
và nay là giáo sư Michael Walzer. Về tiêu chí phải có mối đe dọa trước
mắt, thì không phải ông Trump mà ngoại trưởng của chính quyền Joe Biden
là Tony Blinken hôm 19/07/2024 đã nói Iran chỉ trong đường tơ kẽ tóc
(« một hoặc hai tuần nữa ») sẽ vượt qua ngưỡng để làm ra quả bom nguyên
tử. Một thảm họa được báo trước ? Từ 47 năm qua Iran của các giáo sĩ vẫn
lặp đi lặp lại và đặc biệt những năm gần đây càng nhấn mạnh, rằng kho
hỏa tiễn của họ và trong tương lai là các đầu đạn hạt nhân sẽ xóa sạch
trên Trái Đất ít nhất một quốc gia là Israel.
Và tất cả mọi
phương cách nhất là ngoại giao đều đã được tận dụng: chính quyền Mỹ đã
nỗ lực nhiều tuần lễ trước khi tấn công hôm thứ Bảy, và đến Chủ nhật các
giáo sĩ vẫn còn nói rằng họ không muốn thương lượng. Cuối cùng, chiến
tranh là chính nghĩa khi nào thiệt hại thấp hơn những gì mà nó ngăn được
(hủy diệt có tổ chức một quốc gia, tấn công dữ dội các nước xung quanh,
và chắc chắn là việc thảm sát thường dân Iran sẽ còn tiếp tục). Xét
theo tất cả tiêu chí này, cuộc chiến của Trump ở Iran là chính đáng. Có
thể cho rằng Trump rất sai đối với nền dân chủ Mỹ, nhưng cần vui mừng
trước khả năng thay đổi chế độ ở Iran.
Cuộc chiến tranh này nếu
đi đến cùng có thể sẽ dài, tốn hao sinh mạng lính Mỹ, nhưng Lịch sử sẽ
mang lại công lý cho ông, và ngược lại, sẽ không tha thứ cho việc quay
lui. Còn lại là vấn đề luật pháp. Những người đã làm ngơ khi 30.000
người Iran bị thảm sát chỉ trong 48 giờ, nay lại đòi hỏi. Đối với Hoa
Kỳ, họ đã lầm vì tổng thống chỉ phải thông báo cho Quốc hội trong hai
ngày và nếu bị đòi hỏi thì phải thu quân về trong 90 ngày. Về luật pháp
quốc tế, sẽ logic nếu Nhà Trắng có được nghị quyết của Hội đồng Bảo an
Liên Hiệp Quốc.
Nhưng người ta đã làm gì tại Kosovo năm 1999,
Syria năm 2018, Afghanistan năm 2001, Mali năm 2013 ? Ai cũng biết rằng
sẽ bị phủ quyết, và từ 2005 đã phải dựa vào các nguyên tắc « mối đe dọa
tức thời », « đáp trả tập thể giữa đồng minh » và « trách nhiệm bảo vệ
». Đây là một loại thông lệ quốc tế sau khi Liên Hiệp Quốc không ngăn
nổi những vụ thảm sát, diệt chủng. Một ngày nào đó nếu các nước có can
đảm sẽ phải chỉnh đốn lại một tổ chức có xu hướng bảo vệ các đao phủ,
các dân tộc không biết cầu cứu với ai. Nhưng hiện thời đang là chuyện
khẩn cấp, cần hỗ trợ để cứu giúp dân tộc Iran.
* Cuba : Hồi kết của một giấc mơ cộng sản
Một
dân tộc khác cũng đang lâm vào cảnh khốn khó là Cuba. Courrier
International dành hồ sơ thứ hai bên cạnh chiến tranh Iran cho « Cuba,
hồi kết của một thế giới ». Nhiều người Cuba tin vào giấc mơ cách mạng,
nhưng nay họ buồn rầu nhận ra thất bại, tương lai tàn lụi và những hy
sinh đã trở thành vô nghĩa. Courrier International trích dịch bài viết
của The Guardian, tác giả nói về cuộc sống của chính gia đình bên vợ.
Người cha vợ là Felix Valdés Garcia chỉ mới 9 tuổi khi những người cách
mạng đến đặt chất nổ phá tan vườn cây của gia đình. Vào đầu thập niên
70, chế độ cộng sản trưng thu nông trại trong cuộc « tiến công cách mạng
» nhằm thu được 10 triệu tấn mía đường, nhằm bảo đảm độc lập tài chánh.
Nhưng
đảo quốc cộng sản chưa bao giờ độc lập được về mặt này, kể từ khi kết
thúc thời kỳ thuộc địa. Ngày nay đời sống của người Cuba càng ngặt nghèo
hơn, kể cả so với sau khi Liên Xô sụp đổ. Điện cúp thường xuyên, siêu
lạm phát, bất bình đẳng xã hội…Lẽ ra Cuba đã có cơ hội mang lại cuộc
sống tốt đẹp hơn cho người dân, sau khi Obama tỏ ra cởi mở, nhưng chính
quyền đã chọn siết chặt chính sách. Cộng đồng hải ngoại quan sát những
gì đang diễn ra trên hòn đảo, tất cả đều cho rằng hồi kết đã đến.
https://www.rfi.fr/vi/%C4%91i%E1%BB%83m-b%C3%A1o/20260308-tr%E1%BB%A5c-t%E1%BB%99i-%C3%A1c-khi-israel-v%C3%A0-m%E1%BB%B9-%C4%91%E1%BB%91i-%C4%91%E1%BA%A7u-ch%E1%BA%BF-%C4%91%E1%BB%99-th%E1%BA%A7n-quy%E1%BB%81n-iran