VÌ SAO IRAN CÀNG ĐÁNH CÀNG LÌ? HÉ LỘ DÒNG TIỀN, THẾ LỰC NGẦM VÀ VÁN CỜ CHẤN ĐỘNG CỦA TRUMP

Iran lấy tiền ở đâu để phát triển tên lửa, máy bay không người lái và tham vọng hạt nhân suốt nhiều năm qua? Vì sao Mỹ dù không còn quá phụ thuộc dầu Trung Đông vẫn phải đặc biệt lo ngại khi eo biển Hormuz bị đe dọa? Và trong toàn bộ bàn cờ này, Donald Trump thực sự đang tính toán điều gì? Bài viết dưới đây sẽ nối lại toàn bộ những mắt xích quan trọng nhất, từ Iran, Mỹ, Trung Quốc cho đến châu Âu, để thấy rằng đằng sau chiến sự không chỉ là bom đạn, mà còn là tiền bạc, quyền lực và những toan tính địa chính trị cực kỳ phức tạp.

1. Iran, chiến tranh và câu hỏi lớn đằng sau cơn bão Trung Đông
Từ nhiều năm nay, Iran luôn bị đặt vào trung tâm của những tranh cãi địa chính trị lớn nhất thế giới: chương trình hạt nhân, mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, căng thẳng với Israel, đối đầu với Mỹ, và nguy cơ đẩy cả Trung Đông vào một vòng xoáy xung đột mới.

Nhưng đằng sau tất cả những điều đó là một câu hỏi khiến rất nhiều người phải suy nghĩ: Iran lấy nguồn lực từ đâu để duy trì tham vọng quân sự, phát triển tên lửa, máy bay không người lái, cũng như tiếp tục theo đuổi năng lực hạt nhân trong nhiều năm như vậy?

Theo góc nhìn được nêu ra trong kịch bản này, câu chuyện không chỉ nằm ở dầu mỏ. Điều đáng chú ý hơn là những dòng tiền, những quyết định chính trị, và những thỏa thuận quốc tế trong suốt nhiều đời tổng thống Mỹ đã vô tình hay hữu ý tạo ra không gian để Iran tiếp tục củng cố vị thế của mình.

Nói cách khác, nếu muốn hiểu bức tranh hiện tại của Trung Đông, chúng ta không thể chỉ nhìn vào chiến trường hôm nay. Phải nhìn ngược trở lại những quyết định của quá khứ, từ thời Barack H. Obama, đến Joe Biden, rồi đối chiếu với cách tiếp cận cứng rắn hơn của Donald Trump.

2. Cách Iran phát tín hiệu xuống thang nhưng nội bộ vẫn rối loạn
Trong phần đầu của kịch bản, một chi tiết rất đáng chú ý là phát biểu mang tính “xuống thang có điều kiện” từ phía Iran. Ngoại trưởng Seyed Abbas Araghchi được mô tả như người phát ra tín hiệu rằng Tehran muốn chấm dứt chiến tranh, nhưng kèm theo hai điều kiện: Mỹ không tiếp tục ném bom, và phải có bồi thường cho các khu vực đã bị tấn công.

Về lượng uranium đã làm giàu, thông điệp được diễn giải theo hướng Iran sẵn sàng để quốc tế giám sát những hoạt động trong tương lai, còn những gì đã bị chôn vùi dưới đổ nát thì trước mắt không tính tới việc đào lên. Nếu đọc theo ngôn ngữ ngoại giao, đây rõ ràng là một tín hiệu nhượng bộ.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: trong cách nhìn của kịch bản này, Iran không phải một khối thống nhất tuyệt đối. Có chính phủ, có lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, có các nhóm tôn giáo và các trung tâm quyền lực khác nhau. Chính phủ có thể muốn đàm phán, nhưng điều đó không có nghĩa toàn bộ bộ máy đều đồng thuận.

Đó là lý do tại sao, dù có tín hiệu hòa hoãn, tình hình vẫn bị mô tả là cực kỳ phức tạp. Một bên nói chuyện hòa bình, bên khác vẫn sẵn sàng tiếp tục kháng cự. Khi hệ thống quyền lực phân tán, chiến tranh không dễ kết thúc chỉ bằng vài tuyên bố ngoại giao.
3. Vấn đề tiền bạc: Ai đã tạo khoảng thở cho Iran?

Một trong những luận điểm nổi bật nhất của toàn bộ kịch bản là câu hỏi về tiền. Muốn sản xuất tên lửa, phát triển UAV, nuôi mạng lưới lực lượng đồng minh và duy trì chương trình hạt nhân, Iran không thể chỉ dựa vào ý chí chính trị. Họ cần nguồn lực tài chính khổng lồ.

Ở đây, kịch bản nhấn mạnh đến các quyết định của chính quyền Dân chủ Mỹ trong quá khứ. Lập luận được đưa ra là: một phần quan trọng của nguồn lực mà Iran có được đến từ việc Mỹ gỡ bỏ hoặc nới lỏng các ràng buộc tài chính, giải phóng tài sản bị đóng băng, hay thực hiện các thỏa thuận có giá trị kinh tế rất lớn.
Từ góc nhìn đó, tác giả kịch bản cho rằng sự phát triển của công nghiệp quân sự Iran, khả năng tài trợ cho các lực lượng trong khu vực như Hamas, Hezbollah hay Houthi, không thể tách rời khỏi những quyết định chính trị được đưa ra ở Washington trong nhiều năm qua.

Đây chính là điểm mấu chốt của lập luận: mối đe dọa hiện tại không chỉ là sản phẩm của Tehran, mà còn là hệ quả dây chuyền của những lựa chọn chính sách từ phía Mỹ.

4. Eo biển Hormuz: Vì sao Mỹ vẫn lo dù không còn quá phụ thuộc dầu Vùng Vịnh?

Một phần rất quan trọng khác của kịch bản là vấn đề eo biển Hormuz. Nhiều người thường nghĩ rằng nếu Iran gây rối ở tuyến hàng hải này thì nước Mỹ sẽ là bên bị tổn thương trực tiếp nhất. Nhưng kịch bản đưa ra một lập luận khác: Mỹ ngày nay không còn phụ thuộc vào dầu Vùng Vịnh như trước.

Nhờ cuộc cách mạng dầu đá phiến, sản lượng năng lượng của Mỹ đã tăng rất mạnh trong nhiều năm qua. Mỹ có khả năng tự chủ tốt hơn nhiều so với giai đoạn trước đây, cả về dầu mỏ lẫn khí đốt tự nhiên. Vì vậy, nếu chỉ xét riêng mức độ phụ thuộc nhập khẩu dầu từ Trung Đông, Mỹ không còn ở vị thế dễ tổn thương như trước.
Nhưng điều đó không có nghĩa Washington có thể bình thản.

Vì sao? Vì thế giới ngày nay vận hành bằng chuỗi cung ứng. Khi giá năng lượng quốc tế tăng mạnh, chi phí sản xuất ở các nước khác cũng tăng theo. Trong khi đó, Mỹ lại nhập linh kiện, bán thành phẩm, nguyên liệu đầu vào từ rất nhiều quốc gia. Nói cách khác, Mỹ có thể không thiếu năng lượng cho chính mình, nhưng vẫn có thể bị lạm phát nhập khẩu và áp lực suy giảm tăng trưởng do phần còn lại của thế giới chao đảo.

Đây là điểm rất đáng chú ý: trong một nền kinh tế toàn cầu hóa, một cú sốc ở Hormuz không cần đánh trúng bồn xăng của nước Mỹ để gây thiệt hại cho nước Mỹ. Chỉ cần nó làm rối loạn chuỗi cung ứng toàn cầu, tác động vẫn sẽ quay ngược trở lại nền kinh tế Mỹ.
5. Donald Trump và áp lực “đánh nhanh, rút gọn”

Theo mạch lập luận của kịch bản, Donald Trump không chỉ đối mặt với bài toán quân sự, mà còn là bài toán chính trị trong nước. Nếu chiến tranh kéo dài, giá năng lượng tăng, lạm phát quay lại, chuỗi cung ứng rối loạn, thì hậu quả cuối cùng có thể dội thẳng vào bầu cử giữa kỳ và uy tín của chính quyền.

Bởi vậy, cách nhìn trong kịch bản là Trump buộc phải theo đuổi một chiến lược rất rõ: xử lý nhanh, gây sức ép tối đa, và cố mở lại tuyến hàng hải càng sớm càng tốt.

Chính vì thế, câu chuyện không dừng ở Iran. Nó kéo theo vai trò của NATO, của châu Âu, của Trung Quốc, và cả Nga. Nếu Trung Quốc hỗ trợ Iran về tình báo hoặc chính trị, tình hình sẽ càng phức tạp hơn. Nếu châu Âu đứng ngoài, gánh nặng quân sự và bảo đảm an ninh hàng hải sẽ dồn lên Mỹ nhiều hơn.

Tức là trong ván cờ này, Trump không chỉ cần thắng trên chiến trường. Ông còn cần buộc các đồng minh và đối thủ phải lộ bài.

6. Hai kịch bản cho Trung Đông: lạc quan và bi quan

Kịch bản gốc đưa ra hai hướng phát triển lớn.
Kịch bản thứ nhất: lạc quan. Theo hướng này, Iran có thể xuống thang trước khi Mỹ phải triển khai một chiến dịch quy mô lớn hơn. Lý do là tài sản quân sự bị tổn thất, áp lực tinh thần tăng lên, nội bộ phân hóa, và phong trào chống đối từ trong lòng Iran có thể mạnh dần. Trong mạch này, cái tên Reza Pahlavi xuất hiện như biểu tượng của một khả năng thay đổi chế độ nếu có đủ điều kiện chính trị và xã hội.

Kịch bản thứ hai: bi quan. Nếu Mỹ buộc phải kiểm soát các đảo hoặc các vị trí then chốt gần tuyến hàng hải, chiến dịch đó có thể vô cùng đẫm máu. Đổ bộ từ biển rất khó. Trực thăng, vận tải cơ hay lực lượng dù đều có thể trở thành mục tiêu dễ tổn thương. Địa hình, hỏa lực bờ biển, UAV, tên lửa vác vai, hệ thống phòng thủ phân tán của Iran… tất cả đều khiến bài toán quân sự trở nên cực kỳ rủi ro.

Điểm đáng nói là kịch bản không đi đến kết luận tuyệt đối. Nó không khẳng định Iran sẽ sụp nhanh, cũng không chắc chiến tranh sẽ sa lầy ngay lập tức. Thay vào đó, nó nhấn mạnh một thái độ “giữ trung dung và tiếp tục quan sát” — không quá lạc quan, cũng không quá bi quan.

Đây chính là điểm khiến bài viết có sức nặng: thay vì tô hồng hay bôi đen hoàn toàn, nó đặt người đọc vào tâm thế theo dõi một ván cờ còn đang diễn biến.

7. Trung Quốc, châu Âu và thế lưỡng nan của các cường quốc
Một tầng sâu khác của kịch bản là phản ứng của các cường quốc.
Với Trung Quốc, vấn đề nằm ở chỗ Bắc Kinh vừa có lợi ích với Iran, vừa không muốn bị kéo vào một cuộc thử lửa quân sự thật sự. Trong cách mô tả của kịch bản, Trung Quốc có thể thích nhìn thấy Mỹ bị sa lầy, nhưng lại không muốn trực tiếp tham chiến vì điều đó có thể phơi bày giới hạn năng lực tác chiến thực tế của mình.
Với châu Âu, nhất là các nước NATO, áp lực lại khác. Donald Trump được mô tả như người muốn các đồng minh phải chia sẻ gánh nặng bảo vệ tuyến hàng hải. Sự thất vọng đối với phương Tây, đặc biệt với Thủ tướng Anh Keir Starmer, được nêu như một biểu hiện cho quan điểm quen thuộc của Trump: đồng minh không thể chỉ hưởng lợi từ ô an ninh Mỹ mà không trả giá khi Washington cần họ.

Như vậy, eo biển Hormuz không chỉ là điểm nóng quân sự. Nó còn là một phép thử lớn cho cấu trúc liên minh toàn cầu, cho độ gắn kết của NATO, và cho mức độ sẵn sàng nhập cuộc của các cường quốc ngoài khu vực.

8. Từ Trung Đông sang eo biển Đài Loan: hiệu ứng lan tỏa của sức mạnh

Phần tiếp theo của kịch bản chuyển hướng sang eo biển Đài Loan. Tại sao? Vì theo lập luận được nêu ra, bất kỳ động thái quân sự lớn nào của Mỹ tại Trung Đông cũng sẽ lập tức được Bắc Kinh theo dõi và tính toán.

Ở đây, tác giả cho rằng hoạt động gây sức ép quân sự quanh Đài Loan có lúc chững lại vì Trung Quốc phải đánh giá lại mức độ quyết liệt và khả năng hành động thật sự của Mỹ. Nếu Washington có thể phối hợp hành động mạnh ở Trung Đông, thông điệp răn đe đối với Bắc Kinh cũng sẽ thay đổi.

Dù đồng ý hay không với luận điểm đó, đây vẫn là một góc nhìn đáng suy ngẫm: chiến tranh hiện đại không còn là những cuộc xung đột riêng lẻ. Một hành động ở Trung Đông có thể tác động đến tâm lý chiến lược ở Đông Á. Một quyết định của Trump tại Iran có thể khiến Bắc Kinh điều chỉnh nhịp độ ở Đài Loan.

Nói cách khác, đây là thời đại mà mọi mặt trận đều nối với nhau bằng những đường dây vô hình của quyền lực.

9. Từ đối ngoại quay về đối nội: Trump, thuế quan và đòn phản công chính trị

Nửa sau của kịch bản chuyển hẳn sang chính trị nội bộ Mỹ. Tại đây, Donald Trump được mô tả như người đang tung ra một loạt “đòn hiểm” để tái định hình bàn cờ trong nước: từ tranh cãi về thuế quan, thẩm quyền của tổng thống, cho tới chiến thuật gây áp lực lên Quốc hội và Tòa án Tối cao.

Lập luận trung tâm là thế này: nếu thuế quan được duy trì, Trump có thể dùng nó như công cụ kinh tế và công cụ chính trị. Nếu bị phán quyết bất lợi, chính quyền sẽ bị tổn thương nặng, thị trường có thể phản ứng mạnh, và những lời hứa lớn với cử tri sẽ gặp rủi ro.

Ở đây, kịch bản mô tả Trump như người không chỉ đánh vào chính sách mà còn đánh vào tâm lý đám đông: biến những tranh cãi pháp lý khô khan thành câu chuyện rất đời thường — tiền của người dân, việc làm, giá cả, thậm chí là khả năng phát tiền trực tiếp cho cử tri.

Đó là kiểu chính trị giàu tính biểu tượng, gây tranh cãi nhưng rất hiệu quả về truyền thông.

10. Obamacare và lập luận về gánh nặng y tế của tầng lớp trung lưu Mỹ

Phần cuối cùng của kịch bản dành rất nhiều dung lượng cho hệ thống y tế Mỹ và Obamacare. Trục lập luận ở đây khá rõ: chính sách mở rộng bao phủ bảo hiểm đã khiến chi phí bị đẩy lên, tạo ra vòng xoáy giữa chính phủ, công ty bảo hiểm, bệnh viện và người dân.

Theo góc nhìn này, khi chính phủ trợ cấp mạnh hơn, các công ty bảo hiểm có thêm dư địa, bệnh viện tăng giá, phí bảo hiểm tăng, rồi lại phát sinh nhu cầu trợ cấp mới. Cuối cùng, người dân bình thường phải gánh chi phí ngày càng nặng trong khi doanh nghiệp bảo hiểm hưởng lợi lớn.

Kịch bản dùng hàng loạt ví dụ đời sống để nhấn mạnh một thông điệp rất mạnh: ở Mỹ, một gia đình trung lưu muốn sống “bình thường” cũng phải chịu áp lực tài chính khổng lồ từ nhà ở, thuế, giáo dục, xe cộ và đặc biệt là bảo hiểm y tế. Chính chỗ này làm cho tranh cãi về Obamacare không còn là tranh cãi học thuật, mà trở thành nỗi bức bối hàng ngày của hàng triệu gia đình.

Và đó cũng là lý do, theo kịch bản, Trump muốn đảo chiều cách tiếp cận: không tiếp tục bơm tiền qua trung gian, mà biến nó thành câu chuyện “đưa tiền trực tiếp vào túi người dân”.

11. Kết luận: Một thế giới đang bước vào giai đoạn bản lềToàn bộ kịch bản, khi ghép lại, không chỉ là câu chuyện về Iran hay Trump. Nó là bức tranh rộng hơn về một thế giới đang bước vào giai đoạn bản lề.

Ở Trung Đông, Iran phát tín hiệu mềm đi nhưng chưa chắc đã kiểm soát được toàn bộ nội bộ. Ở Washington, Trump phải giải cùng lúc bài toán chiến tranh, bầu cử, kinh tế và pháp lý. Ở châu Âu, NATO đứng trước câu hỏi về trách nhiệm thật sự. Ở Bắc Kinh, Trung Quốc theo dõi mọi bước đi để tính toán cho mặt trận Đài Loan. Còn với người dân Mỹ, tất cả những trận chiến tưởng như xa xôi ấy cuối cùng vẫn quay về một câu hỏi rất gần: giá cả, bảo hiểm, thu nhập và tương lai cuộc sống.

Đó là điều làm cho thời cuộc này trở nên đặc biệt: không còn ranh giới rõ ràng giữa đối ngoại và đối nội, giữa chiến tranh và kinh tế, giữa một eo biển ở Trung Đông với bữa ăn, hóa đơn, và lá phiếu của người dân ở bên kia bán cầu.

Vì thế, thay vì nhìn từng sự kiện như những mảnh rời rạc, có lẽ điều quan trọng hơn là phải nhìn được toàn bộ bàn cờ. Bởi chỉ khi nhìn toàn bàn cờ, chúng ta mới hiểu vì sao một quyết định ở Tehran có thể làm rung chuyển Washington, vì sao một cuộc không kích ở Trung Đông có thể khiến Bắc Kinh chững lại, và vì sao mỗi biến động địa chính trị cuối cùng vẫn đổ bóng xuống đời sống thường nhật của hàng triệu con người.

Nguyễn Xuân Nghĩa
(FB Nghĩa Economic)