2026-09-06
Hiệp ước xuyên bang về phiếu bầu phổ thông toàn quốc
(National Popular Vote Interstate Compact)
(NVV viết, 6/9/2026)
Thống đốc Abigail Spanberger vừa ký ký luật HB965 gia nhập hiệp ước này, nhằm trao 13 phiếu đại cử tri của Virginia cho ứng cử viên nào giành được nhiều phiếu phổ thông nhất trên toàn quốc, không quan trọng việc dân chúng bỏ phiếu cho ai trong kỳ bầu cử Tổng thống.
Vậy ta tìm hiểu hiệp ước xuyên bang này là gì.
Hiệp ước xuyên bang về Phiếu bầu Phổ thông Quốc gia (NPVIC) là một thỏa thuận giữa nhiều tiểu bang cam kết các tiểu bang thành viên và Đặc khu Columbia sẽ trao tất cả phiếu đại cử tri của họ cho ứng cử viên tổng thống giành chiến thắng trong cuộc bầu cử phổ thông toàn quốc - không phải số phiếu đại cử tri đoàn - trên khắp 50 bang và Đặc khu, chỉ có hiệu lực khi có sự tham gia của các tiểu bang đại diện cho đa số 270 phiếu trong Cử tri đoàn.
Theo Điều II, Mục 1 của Hiến pháp Hoa Kỳ, các cơ quan lập pháp của từng tiểu bang có quyền lực tuyệt đối để quyết định cách tiểu bang của họ phân bổ các đại cử tri tổng thống.
Các tiểu bang thành viên thông qua luật quy định rằng, thay vì sử dụng mô hình truyền thống "người thắng cử giành tất cả" của tiểu bang, họ sẽ tự động chỉ định toàn bộ danh sách đại cử tri của mình cho người chiến thắng trong cuộc bầu cử phổ thông toàn quốc.
Thỏa thuận vẫn ở trạng thái chờ cho đến khi tổng số phiếu đại cử tri tích lũy của các khu vực pháp lý tham gia đạt hoặc vượt quá 270, là đa số tuyệt đối cần thiết để bầu ra một tổng thống. Sau khi vượt qua ngưỡng này, thỏa thuận đảm bảo rằng người chiến thắng trong cuộc bầu cử phổ thông toàn quốc sẽ giành được chức tổng thống.
Theo dõi bởi các tổ chức như Ballotpedia, 18 tiểu bang và Đặc khu Columbia đã ban hành luật này. Tổng số phiếu đại cử tri: Các khu vực pháp lý tham gia hiện chiếm 222 phiếu đại cử tri (khoảng 41,3% của Đại cử tri đoàn và 82,2% ngưỡng cần thiết), chỉ còn cần thêm 48 phiếu nữa để kích hoạt hệ thống. Virginia trở thành tiểu bang thứ 18 tham gia hiệp ước sau khi luật được ký vào tháng 4 năm 2026.
* Mục tiêu cốt lõi và những lời chỉ trích
Những người ủng hộ, chẳng hạn như Tổ chức Bầu cử Phổ thông Quốc gia, lập luận rằng hệ thống này đảm bảo mỗi lá phiếu của người Mỹ đều được tính như nhau và ngăn chặn các tình huống mà một ứng cử viên giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống trong khi lại thua phiếu phổ thông toàn quốc.
Những người chỉ trích đưa ra những phản đối về mặt hiến pháp liên quan đến Điều khoản Hiệp ước và cho rằng khuôn khổ này có nguy cơ bỏ qua kết quả bỏ phiếu rõ ràng của từng tiểu bang thành viên.
TRANH CÃI PHÁP LÝ
Hiệp ước Xuyên bang (Interstate Compact) là một công cụ pháp lý mạnh mẽ tại Mỹ. Tuy nhiên, Hiệp ước Phiếu phổ thông Toàn quốc (NPVIC) đang đối mặt với những rào cản pháp lý rất lớn trước khi có thể chính thức áp dụng.
1. Hiến pháp Mỹ (Điều I, Mục 10) quy định: Không tiểu bang nào được quyền ký kết hiệp ước với tiểu bang khác nếu không có sự chấp thuận của Quốc hội liên bang.
Lập luận của bên phản đối: NPVIC làm thay đổi cục diện chính trị toàn quốc. Do đó, hiệp ước này bắt buộc phải được Quốc hội Mỹ phê chuẩn thì mới hợp pháp.
Lập luận của bên ủng hộ: Dựa trên án lệ của Tòa án Tối cao (Virginia v. Tennessee, 1893), Quốc hội chỉ cần phê chuẩn các hiệp ước làm gia tăng quyền lực của các tiểu bang gây tổn hại đến chính quyền liên bang. Nghĩa là NPVIC chỉ điều chỉnh cách tiểu bang dùng quyền vốn có của mình, nên không cần Quốc hội đồng ý.
2. Quyền tối cao của tiểu bang về Đại cử tri (Electoral Clause)
Điều II, Mục 1 của Hiến pháp Mỹ trao cho Nghị viện các tiểu bang quyền quyết định hoàn toàn cách thức chỉ định Đại cử tri của tiểu bang mình. Đây là cơ sở pháp lý cốt lõi giúp NPVIC tồn tại. Các bang tham gia khẳng định họ có toàn quyền chuyển từ cơ chế "được ăn cả" (Winner-Take-All) sang cơ chế theo phiếu phổ thông toàn quốc.
ĐÃ TỪNG CÓ CÁC HIỆP ƯỚC NHƯ THẾ
Hiện có hơn 200 hiệp ước xuyên bang đang hoạt động hợp pháp tại Mỹ để giải quyết các vấn đề chung mà không cần đến chính phủ liên bang can thiệp:
- Driver License Compact (Hiệp ước Bằng lái xe): Gồm 45 tiểu bang tham gia. Hiệp ước này giúp các bang chia sẻ dữ liệu về vi phạm giao thông. Nếu bạn bị phạt ở bang khác, bằng lái của bạn ở bang nhà vẫn bị trừ điểm.
- Emergency Management Assistance Compact (EMAC): Toàn bộ tiểu 50 bang và D.C. đều tham gia. Khi một tiểu bang gặp thiên tai (bão, động đất), hiệp ước này cho phép các tiểu bang khác nhanh chóng gửi lực lượng cứu hộ và nhu yếu phẩm sang hỗ trợ.
- Port Authority of New York and New Jersey: Hiệp ước song phương giữa tiểu bang New York và New Jersey để cùng quản lý hệ thống cảng biển, sân bay (như sân bay JFK, Newark) và cầu đường giữa hai bang.
DƯ LUẬN
Nghị sĩ đảng Dân chủ Dan Helmer thuộc Hạ viện bang Virginia nói với đài NPR rằng "Hiệp ước Bầu cử Phổ thông Quốc gia là một trong những hành động mà chúng ta có thể thực hiện để bảo vệ nền dân chủ Mỹ ngay bây giờ."
Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew, đa số người Mỹ cho rằng họ thích người chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống được quyết định bằng phiếu phổ thông hơn là bằng Cử tri đoàn.
Tuy nhiên, có sự chia rẽ sâu sắc giữa các đảng phái về vấn đề này. Theo khảo sát của Pew — được thực hiện trước khi Tổng thống Trump giành chiến thắng cả phiếu phổ thông và phiếu đại cử tri năm 2024 — trong khi 8/10 đảng viên Dân chủ ủng hộ việc thay thế hệ thống đại cử tri bằng hệ thống phiếu phổ thông, thì chỉ có 46% đảng viên Cộng hòa ủng hộ điều đó.
Một phần nguyên nhân của sự chia rẽ này có thể xuất phát từ thực tế là hai vị tổng thống gần đây nhất được bầu mà không đủ phiếu phổ thông đều thuộc đảng Cộng hòa: George W. Bush năm 2000 và Trump năm 2016.
Tuy nhiên, Patrick Rosenstiel, một cố vấn cấp cao của National Popular Vote và tự nhận mình là "một đảng viên Cộng hòa bảo thủ", cho biết ông bác bỏ quan điểm rằng Cử tri đoàn có lợi cho đảng Cộng hòa. Ông nói rằng đảng của ông cũng sẽ được hưởng lợi từ mô hình bỏ phiếu phổ thông.
Cass, một chuyên gia tư vấn của đảng Dân chủ, cũng đưa ra quan điểm tương tự khi giải thích lý do tại sao nhiều cử tri không thích hệ thống Đại cử tri đoàn.
"Cuộc bầu cử tổng thống được quyết định bởi cử tri ở một số ít các bang tranh chấp," bà nói. "Phiếu bầu của 4 trong số 5 người Mỹ sống ở các tiểu bang chắc chắn thuộc về đảng Dân chủ hoặc đảng Cộng hòa hầu như không có ý nghĩa gì."
Cass cũng tin rằng mô hình bỏ phiếu phổ thông sẽ khuyến khích nhiều người Mỹ tham gia bầu cử hơn.
DỰ ĐOÁN VAI TRÒ CỦA TỐI CAO PHÁP VIỆN
Nếu NPVIC vượt qua mốc 270 phiếu đại cử tri để kích hoạt, gần như chắc chắn vụ việc sẽ bị đưa lên Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ do tính chất chấn động nền bầu cử. Tòa án có thể xem xét dựa trên các yếu tố sau:
- Điều khoản Hiệp ước (Compact Clause): Đây là nguy cơ pháp lý lớn nhất. Phe phản đối sẽ lập luận rằng việc liên kết để vô hiệu hóa thực tế hệ thống Đại cử tri đoàn truyền thống làm suy giảm quyền lực của các tiểu bang không tham gia, do đó bắt buộc phải có sự phê chuẩn của Quốc hội liên bang. Nếu đa số thẩm phán bảo thủ giữ quan điểm này, hiệp ước sẽ bị tuyên là vi hiến khi chưa được Quốc hội thông qua.
- Án lệ Chiawolfe v. Washington (2020) về "Đại cử tri bất trung": Tòa án Tối cao từng phán quyết nhất trí rằng các tiểu bang có quyền tối thượng trong việc ràng buộc đại cử tri bỏ phiếu theo luật tiểu bang. Phe ủng hộ NPVIC dùng chính phán quyết này để chứng minh tiểu bang có toàn quyền quy định đại cử tri phải bầu theo ai, kể cả là theo người thắng phiếu phổ thông toàn quốc.
- Điều khoản Bảo đảm Bình đẳng (Equal Protection Clause - Tu chính án thứ 14): Các tiểu bang không tham gia có thể kiện rằng cử tri của họ bị phân biệt đối xử vì quy định kiểm phiếu, tiêu chuẩn phiếu bầu và thời hạn kiểm phiếu ở mỗi tiểu bang là khác nhau (án lệ Bush v. Gore năm 2000), khiến việc gộp chung một tổng số phiếu toàn quốc mà không có chuẩn thống nhất là bất công bằng.
KẾT LUẬN
Hiệp ước Xuyên bang về Phiếu phổ thông Toàn quốc (NPVIC) hiện chỉ còn thiếu 48 phiếu đại cử tri để đạt mốc kích hoạt 270 phiếu. Dưới đây là lộ trình các tiểu bang chiến trường tiềm năng tiếp theo và kịch bản thay đổi cục diện bầu cử Mỹ nếu hiệp ước này chính thức có hiệu lực.
Kịch bản bầu cử Tổng thống Mỹ sẽ thay đổi thế nào?
Nếu hiệp ước vượt qua rào cản pháp lý và đi vào hoạt động, phương thức tranh cử tổng thống Mỹ sẽ trải qua một cuộc cách mạng triệt để:
- Ứng cử viên thắng phiếu phổ thông sẽ chắc chắn làm Tổng thống. Sẽ không còn kịch bản như năm 2000 hay 2016, khi một ứng cử viên thắng hàng triệu phiếu phổ thông trên cả nước nhưng vẫn thua cuộc vì kém phiếu đại cử tri. Các tiểu bang trong hiệp ước sẽ đồng loạt dồn phiếu đại cử tri của mình để đảm bảo người thắng phiếu phổ thông đạt tối thiểu 270 phiếu.
- Xóa bỏ khái niệm "Tiểu bang chiến trường" (Swing States): Hiện nay, các ứng viên tổng thống dành tới 90% thời gian và ngân sách quảng cáo chỉ tại một vài tiểu bang như Pennsylvania, Wisconsin hay Georgia. Khi phiếu bầu của mọi công dân ở mọi nơi có giá trị ngang nhau, các ứng viên buộc phải đi vận động ở tất cả các bang, từ các siêu đô thị đông dân cho đến vùng nông thôn trên toàn nước Mỹ.
- Gia tăng tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu: Cử tri Đảng Cộng hòa ở California (bang xanh đậm) hoặc cử tri Đảng Dân chủ ở Texas (bang đỏ đậm) hiện thường có tâm lý "bỏ phiếu cũng vô ích" vì cơ chế "được ăn cả" của tiểu bang. Dưới cơ chế mới, từng lá phiếu của họ sẽ được cộng trực tiếp vào tổng số phiếu toàn quốc, thúc đẩy mọi người đi bầu đông đảo hơn.
NVV viết, 6/9/2026