2026-08-21
Tin giả, Phần III: Những viên đạn giấy
(John Maxwell Hamilton, RCP, 21/8/2026)
Mặt trăng chiếm một vị trí đặc biệt trong chòm sao rực rỡ của lịch sử loài người về những câu chuyện tin giả. Khi những tờ báo đầu tiên của Anh xuất hiện vào đầu thế kỷ 17, chúng đã có dịp khai thác triệt để những câu chuyện kỳ ảo về sự sống ngoài hành tinh. Nhà viết kịch và nhà thơ Ben Jonson, người được coi là nhà phê bình báo chí đầu tiên, đã viết vở kịch “Tin tức từ Thế giới Mới được Khám phá trên Mặt trăng”.
Trong vở kịch, được trình diễn tại Whitehall cho Vua James và một số quý tộc khác vào năm 1620, nhân vật Người Thợ in nói, “Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để có được một bản tin hay, dù đúng hay sai.”
Năm 1835, tờ New York Sun đến lượt mình tạo nên lịch sử tin giả về mặt trăng. Tờ Sun, tờ báo giá một xu đầu tiên được thiết kế cho đại chúng, đã đưa tin về những người dơi cao bốn feet sống chung trên mặt trăng với kỳ lân và hải ly đi bằng hai chân sau. Những câu chuyện này sau đó được xuất bản trong một cuốn sách nhỏ và bán được 20.000 bản trong tuần đầu tiên. Benjamin Day, người sáng lập tờ The Sun, nhận xét rằng trò lừa bịp này "đã tạo động lực rất lớn cho tờ The Sun."
Đến thế kỷ 20, thuyết âm mưu về việc con người đặt chân lên Mặt Trăng đã bị đảo ngược hoàn toàn. Câu chuyện hư cấu bây giờ không còn xoay quanh việc con người đặt chân lên Mặt Trăng nữa, mà là họ chưa từng đến đó. Trong phiên bản này, sáu cuộc đổ bộ lên Mặt Trăng có phi hành đoàn mà 600 triệu người trên toàn thế giới đã xem trên truyền hình năm 1969 là không hề xảy ra.
Đến mùa hè năm sau, những người hoài nghi bắt đầu tuyên bố có thông tin nội bộ rằng cuộc “đổ bộ” lên Mặt Trăng thực chất là một màn kịch dàn dựng ở sa mạc Arizona. Hội Trái Đất Phẳng tuyên bố Walt Disney đã dàn dựng các cuộc đổ bộ.
Bill Kaysing, người dẫn đầu những người tin vào thuyết âm mưu về việc con người đặt chân lên Mặt Trăng, đã tự xuất bản một cuốn sách nhỏ vào năm 1976 có tựa đề “Chúng ta chưa từng lên Mặt Trăng: Vụ lừa đảo 30 tỷ đô la của nước Mỹ”.
Lấy cảm hứng từ câu chuyện này, hãng Warner Brothers đã phát hành một bộ phim kinh dị đình đám năm 1978 có tên “Capricorn One”, trong đó đưa ra giả thuyết về một cuộc đổ bộ lên sao Hỏa do chính phủ dàn dựng.
Như giáo sư Howard McCurdy của Đại học American đã nhận xét, “Đối với một số người, sự hồi hộp khi khám phá không gian không thể sánh được với sự hồi hộp khi tin vào thuyết âm mưu.”
Quá trình lan truyền của những tin đồn giả về việc người ta lên Mặt Trăng mang đến một vài bài học thực tế. Thứ nhất, tin giả có một lịch sử lâu dài, chủ đề của bài viết đầu tiên trong loạt bài ba phần này. Thứ hai, chúng ta thích những tin giả. Chúng rất thú vị. Chúng giúp chúng ta giải trí, củng cố định kiến của chúng ta và tạo ra trật tự trong một thế giới hỗn loạn.
Đồng thời, tin giả lại gây hại cho nền dân chủ. Những người theo thuyết âm mưu phát triển mạnh khi mọi loại sự thật đều có thể bị đặt dấu hỏi. Chủ nghĩa hoài nghi do tin giả tạo ra và sự rối loạn chức năng của chính phủ là chủ đề của bài viết cuối cùng này.
Cách tốt nhất để hiểu về tin giả chính trị là coi nó như một chiếc roi quất đối với những người muốn thúc đẩy mọi người theo quan điểm của họ bất kể cái giá phải trả cho sự thật là gì. Nó là một loại tuyên truyền. Giống như tuyên truyền, nó phục vụ mục đích của những kẻ tung tin giả – ngay cả khi họ nghĩ rằng mục tiêu của họ là tốt – và không nhất thiết là những người có thể đi đến những kết luận khác nếu họ có được sự thật.
Mỗi bước tiến trong công nghệ truyền thông đều mang đến hy vọng về một kỷ nguyên khai sáng tươi sáng mới đang đến gần. Và mỗi lần như vậy, những cơ hội mới để xuyên tạc sự thật lại xuất hiện. Các nhà báo mới nổi vào giữa những năm 1600 từng nói rằng máy in sẽ "đẩy lùi tất cả những câu chuyện cổ tích cũ". Nhưng cuộc Nội chiến Anh đã thúc đẩy sự gia tăng số lượng các tờ rơi chứa đựng những bài phát biểu giả mạo, những tội ác bịa đặt và những lời lẽ cường điệu hóa nhằm bôi nhọ đối thủ. Chúng được gọi là "đạn giấy".
Hội Hoàng gia về Cải thiện Tri thức Tự nhiên được thành lập sau đó để cải cách ngôn ngữ. Hội thúc đẩy tư duy phương pháp luận, chẳng hạn như phương pháp khoa học. Khẩu hiệu của hội là Nullius in verba, “đừng tin lời ai cả”. (Chúng ta đều biết kết quả ra sao. Đầu thế kỷ 20, tuyên truyền đã trở thành một môn khoa học.)
Tôi cũng từng có suy nghĩ lạc quan thái quá. Ba mươi năm trước, tôi dự đoán tin tức sẽ chuyển sang định dạng điện tử và việc đưa tin sẽ ngày càng hướng đến những người ít được đào tạo báo chí nhưng có tầm nhìn rộng hơn. Tôi nghĩ điều đó sẽ mở ra một Thời đại Hoàng kim.
Khi tôi đưa ra dự đoán đó, các phương tiện truyền thông đại chúng sinh lời – dù là báo in hay qua ba mạng lưới phát sóng lớn lúc bấy giờ – đều có đủ tiền để thuê phóng viên chuyên nghiệp và có các quy tắc đạo đức để hướng dẫn công việc. Tôi đặt cược vào việc các phương tiện truyền thông chính thống vẫn mạnh mẽ như trước trong khi vẫn có thêm những tiếng nói mới. Nhưng công nghệ mới đã làm suy yếu mô hình truyền thống cũ.
Các thực thể dựa trên máy tính chi phí thấp đã lấy đi quảng cáo từ các phương tiện truyền thông đại chúng truyền thống và cho phép các cá nhân tìm kiếm những tin tức cụ thể mà họ muốn, thay vì dựa vào các biên tập viên được đào tạo để cung cấp cho họ phạm vi tin tức rộng hơn mà họ cần. Ngày nay, các đài truyền hình vẫn tồn tại nhưng lượng người xem tin tức buổi tối đã giảm đi. Khi người dẫn chương trình podcast nổi tiếng Joe Rogan mời Bart Sibrel, người phủ nhận thuyết đổ bộ lên mặt trăng, tham gia chương trình của mình, ông thu hút lượng khán giả gần gấp ba lần so với “CBS Evening News”, chương trình từng được coi là chuẩn mực vàng của truyền thông truyền thống.
Một số tờ báo vẫn phát triển mạnh, nhưng hàng trăm tờ đã biến mất, biến hết cộng đồng này đến cộng đồng khác thành những vùng đất hoang vắng về tin tức.
Các giá trị của truyền thông truyền thống vẫn tồn tại nhưng không còn ảnh hưởng mạnh mẽ. Một thế hệ nhà báo truyền thông mới có thể tuân thủ các chuẩn mực đạo đức, nhưng lĩnh vực này lại chào đón những nhà báo giả mạo không quan tâm đến việc kiểm chứng sự thật hay thậm chí là lại đi tìm kiếm chúng. Mục tiêu của họ không phải là thông tin. Đó là thông tin sai lệch được ngụy trang dưới danh nghĩa báo chí dựa trên sự thật.
Cách đây không lâu, nhà văn Stephen Marche của tờ New Yorker đã hoài niệm về lời khuyên “đừng tin lời ai cả” của Hội Hoàng gia. Ông viết: “Tôi ước gì khẩu hiệu đó được khắc trên đầu mỗi chiếc điện thoại thông minh”. Nhưng điều đó sẽ không xảy ra, bởi vì những sự thật được kiểm chứng không còn quan trọng đối với lợi nhuận của mạng xã hội như đối với truyền thông truyền thống. Tin giả đã trở thành một mô hình kinh doanh bởi vì nhiều người tiêu dùng cảm thấy thỏa mãn hơn khi đọc những tin tức xác nhận quan điểm của họ.
Ngày 4 tháng 7 năm 1898, tờ St. Joseph News-Press/Gazette đã cay đắng nhận xét: “Đây là thời điểm mà những kẻ buôn bán tin giả đang làm ăn phát đạt.” Tình hình ngày nay còn tồi tệ hơn. Năm 1898, tin giả lan truyền trên những con đường thông tin đầy rẫy những tin giả. Giờ đây, nhờ công nghệ mới, tin giả lan truyền trên những xa lộ thông tin tắc nghẽn bởi những thông tin sai lệch.
Một nghiên cứu gần đây trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences đã báo cáo về mức độ lan rộng của việc làm giả trong các tạp chí khoa học, vốn lẽ ra phải là những pháo đài của phương pháp khoa học. Các nhà máy giấy sản xuất ra các nghiên cứu giả mạo cho các giáo sư khao khát thăng tiến và tìm cách lách luật để vượt qua quá trình kiểm duyệt. Số lượng các bài báo như vậy đã tăng gấp đôi sau mỗi 18 tháng từ năm 2016 đến năm 2020.
Các tổ chức kiểm chứng thông tin có thể hiệu quả trong việc vạch trần những thông tin giả mạo, nhưng có thể bị những kẻ không quan tâm đến sự thật lợi dụng. Những kẻ tuyên truyền của Nga, giả danh NewsGuard, đã đăng tải một video gần đây tuyên bố vạch trần nỗ lực của chính phủ Armenia nhằm can thiệp vào cuộc bầu cử quốc hội sắp tới. Video cho biết các đặc vụ Armenia đã bí mật đến Pháp để "tích lũy kinh nghiệm thao túng phiếu bầu". Mục tiêu là làm suy yếu nền dân chủ Armenia bằng cách gieo rắc sự ngờ vực vào kết quả bầu cử.
Dân chủ phụ thuộc vào sự thật. Nó ưu tiên tự do ngôn luận để đảm bảo rằng dư luận có thông tin đầy đủ định hình các quyết định. Nhưng tự do ngôn luận cũng là một sân chơi thuận tiện cho những kẻ truyền bá thông tin sai lệch. Mục tiêu của việc tung tin giả từ các đối thủ nước ngoài không phải là định hình các chính sách cụ thể mà chủ yếu là gieo rắc sự hoang mang và hoài nghi. Trụ cột đầu tiên sụp đổ trong một nền dân chủ thất bại chính là thông tin.
“Trò đùa lớn nhất đối với nền dân chủ,” Joseph Goebbels, người đứng đầu bộ phận tuyên truyền của đảng Quốc xã của Hitler, đã nhận xét, “là nó trao cho kẻ thù không đội trời chung của mình những công cụ để tự hủy diệt chính nó.” Nếu không có những sự thật được chấp nhận rộng rãi, thì chỉ có quyền lực mới có thể gắn kết chúng ta lại với nhau.
Một trong những khía cạnh nham hiểm của tin giả lan truyền chóng mặt do công nghệ thúc đẩy là rất nhiều kẻ tung tin giả lợi dụng quyền tự do ngôn luận lại ẩn danh. Một trong những cách tốt nhất để đánh giá chất lượng thông tin là biết nguồn gốc và động cơ của nó. Tính ẩn danh loại bỏ trách nhiệm giải trình. Cho dù người ta có nghĩ gì về điểm yếu của các tờ báo truyền thống và các đài truyền hình, họ cũng không thể trốn tránh trách nhiệm về những sai lầm mà họ mắc phải. Không thể nào làm bẽ mặt một con bot tung tin giả của Nga.
Các giải pháp cho những vấn đề này, tốt nhất, sẽ chỉ là những bước tiến nhỏ, giống như các cuộc cải cách đã hạn chế quảng cáo thuốc được cấp bằng sáng chế cách đây một thế kỷ. Giải quyết vấn đề ẩn danh là một điểm khởi đầu tốt. Điều 230 của Đạo luật về Sự trong sạch trong Truyền thông coi Google, Facebook và các mạng xã hội khác như thể chúng là các công ty điện thoại, vốn không chịu trách nhiệm về những gì mọi người nói với nhau trên điện thoại của họ. Sự khác biệt giữa các công ty điện thoại và mạng xã hội là mạng xã hội tiếp cận hàng triệu người cùng một lúc giống như các phương tiện truyền thông đại chúng truyền thống. Trong những tháng gần đây, Meta, công ty mẹ của Facebook, đã tuyên bố sẽ thay thế các chuyên gia kiểm chứng thông tin bằng tình nguyện viên. Nếu mục tiêu là giảm thiểu tin giả, thì đây lại là điều ngược lại với những gì cần phải làm.
Trong khi đó, Quốc hội đang tìm cách điều chỉnh trí tuệ nhân tạo (AI), một lĩnh vực cũng đang phát triển mạnh mẽ và có thể dẫn chúng ta đến bờ vực thẳm. Mỗi ngày chúng ta lại học được một bài học mới về cách AI được sử dụng cho mục đích xấu xa, trong đó nguy hiểm nhất là tạo ra những tin giả gây chấn động, làm lung lay nền dân chủ của chúng ta. Chúng ta cần những rào chắn an toàn khẩn cấp.
Tuy nhiên, nếu loạt bài ba phần này có một bài học duy nhất, đó là chúng ta không chỉ nên lo lắng về những kẻ làm giả. Chính chúng ta phải chịu trách nhiệm. Chúng ta phải có khả năng đọc những tin tức khiến chúng ta cảm thấy khó chịu. Khi thấy một thông tin khiến chúng ta cảm thấy hài lòng, chúng ta nên kiểm tra nguồn gốc, và nếu thông tin đó cực kỳ quan trọng đối với quan điểm của chúng ta, chúng ta nên xem liệu nó có bị phản bác hay không và bởi ai. “Đừng tin lời ai cả.”
Trong lời đề từ cho cuốn sách của mình về một người bạn cùng nghề làm hàng giả, Clifford Irving đã mở đầu bằng một câu trích dẫn từ học giả Jean Le Malchanceux sống vào thế kỷ 12. Đó chỉ là một câu nói đùa. Vị học giả này chưa từng sống trên đời. Nhưng lời khuyên hư cấu của ông ta cũng hay như lời khuyên của Hội Hoàng gia: “Nếu những kẻ ngốc không ra chợ, thì những chiếc bình nứt và hàng giả sẽ không được bán.”
https://www.realclearpolitics.com/articles/2026/08/21/fake_news_part_iii_paper_bullets_154430.html
NVV dịch